Zaterdag 24/09/2022

NieuwsInsectenrijk

Bijen zijn een pak intelligenter dan we denken: ‘Ze kunnen gezichten herkennen’

Steeds meer onderzoek toont aan dat bijen een rijker gevoelsleven hebben dan gedacht en tot indrukwekkende cognitieve prestaties in staat zijn. Beeld Getty Images
Steeds meer onderzoek toont aan dat bijen een rijker gevoelsleven hebben dan gedacht en tot indrukwekkende cognitieve prestaties in staat zijn.Beeld Getty Images

Bijen zijn intelligente wezens, in staat om te leren, denken, plannen en misschien ook pijn te voelen. Bioloog Lars Chittka maakt komaf met het beeld van insecten als voorgeprogrammeerde robots. ‘Het bewijs voor een vorm van bewustzijn in bijen stapelt zich op.’

Dieter De Cleene

Stel, u bent een bij. Om uw maagje te vullen met nectar moet u soms tot 10 kilometer ver vliegen en zo’n 1000 bloemen bezoeken. Herhaal dat ongeveer 100 keer om een theelepeltje honing te produceren. Dat is niet alleen helse fysieke uitdaging, het vergt ook behoorlijk wat hersenkracht. U moet leren welke bloemen goede nectarbronnen zijn, en welke u beter links laat liggen. Om bij die nectar te komen is bij verschillende soorten bloemen telkens een andere techniek nodig, die u op uw eerste werkdag moet zien te achterhalen. U moet onthouden waar uw favoriete restaurants zich bevinden ten opzichte van het nest en hoe u er een efficiënte route langs uitstippelt.

“Net als een mens in de supermarkt moet een bij die over een bloemenweide vliegt de producten leren herkennen die haar het meeste waar voor haar geld bieden”, zegt bioloog Lars Chittka, die al zo’n dertig jaar de cognitieve vermogens van bijen bestudeert, en onder meer aantoonde dat de diertjes in staat zijn om te tellen.

Stel dat je een groep zesjarigen erop uit zou sturen in onbekend terrein, waar ze om aan een beetje voedsel te komen ingewikkelde puzzels moeten oplossen en op hun eentje de weg naar huis moeten terugvinden. Hoeveel zouden er op het einde van de dag met een goed gevuld mandje opdagen, vraag Chittka zich af in zijn nieuwe boek The mind of a bee, een indrukwekkende rondleiding in het hoofd van de charismatisch insecten.

We hebben volgens u een fout beeld van deze dieren?

Chitka: “De gangbare opvatting luidt dat bijen en andere insecten een soort voorgeprogrammeerde machines zijn, die reflexmatig reageren op prikkels. Het individu is slechts een automatisch werkend radertje in de groep. Terwijl steeds meer onderzoek aantoont dat bijen een rijker gevoelsleven hebben dan gedacht en tot indrukwekkende cognitieve prestaties in staat zijn.”

In een van uw bekendste experimenten toonde u aan dat bijen niet moeten onderdoen voor slimme dieren zoals apen en kraaiachtigen.

“Het leervermogen van bijen is erg flexibel. Zo kan je ze leren om menselijke gezichten te herkennen, wanneer ze foto’s associëren met een beloning. Oké, maar dat ligt dicht bij wat de bijen dagelijks doen, werpen wetenschappers die intelligentie bij vogels en zoogdieren onderzoeken dan tegen. Gezichten zijn voor de bijen wellicht een soort rare bloem. Maar kunnen ze ook grotere uitdagingen aan?

“Een klassieke manier om de intelligentie van dieren te testen is om ze een uitdaging voor te schotelen waar ze in de natuur niet mee geconfronteerd worden. Zijn ze bijvoorbeeld in staat om aan een touw te trekken om ze een anders onbereikbare beloning te krijgen? Ik wedde met mijn collega’s dat onze bijen voor de test zouden slagen, al had ik er ook niet zoveel vertrouwen in. Maar na een paar dagen training bleken de eerste bijen dat te kunnen.

“En wat nog opmerkelijker was: andere bijen leerden het louter door hun soortgenoten aan het werk te zien. Na een tijdje konden alle werksterbijen het. Dat vermogen om van anderen te leren, dat we ‘sociaal leren’ noemen, is een van de bouwstenen van onze cultuur.”

'Het valt niet te ontkennen dat er ook bij bijen duidelijke verschillen zijn tussen individuen.' Beeld Getty Images
'Het valt niet te ontkennen dat er ook bij bijen duidelijke verschillen zijn tussen individuen.'Beeld Getty Images

Bijen blijken ook in staat werktuigen te gebruiken.

“Bij een andere proef leerden we bijen dat ze een balletje naar een doelwit moesten rollen voor een beloning, een taak die equivalent is met het gebruik van gereedschap.

“Maar ook hier was er iets opmerkelijks. We schotelden de bijen in de arena drie balletjes voor. Bij de bijen die de opdracht het eerst onder de knie kregen, en het vervolgens mochten voordoen voor de rest, lijmden we de balletjes het dichtst bij het doel vast. De diertjes moesten dus telkens het verste balletje in het doel rollen. Maar toen we de andere bijen aan het werk zetten in een arena met niet-vastgelijmde balletjes, kozen die voor het dichtstbijzijnde balletje! Ze kopieerden dus niet louter wat ze hadden gezien, maar leken te beseffen wat de bedoeling was, en wat de makkelijkste manier was om dat doel te bereiken.”

U schrijft ook over de persoonlijkheid van bijen, maar met enige reserve. Waarom?

“Bij mensen is persoonlijkheid een vrij goed gedefinieerd begrip, met welbepaalde karakteristieken. De term wordt volgens mij soms iets te lichtzinnig gebruikt als het over dieren gaat. Maar het valt niet te ontkennen dat er ook bij bijen duidelijke verschillen zijn tussen individuen. Sommige dieren zijn snellere leerlingen, agressiever, nieuwsgieriger of juist meer neofoob (afkeer van wat nieuw is). Terwijl biologen dat soort verschillen vroeger als niet relevant beschouwden.”

Beschikken bijen over emoties?

“Je kan nooit met zekerheid vaststellen hoe een dier zich voelt. Je kan enkel kijken hoe het zich gedraagt en welke mate dat lijkt overeen te komen met wat we weten over gedrag en emoties bij mensen. En dan lijkt het er wel op dat bijen in staat zijn iets ‘emotie-achtigs’ te ervaren.

“Zo bleken bijen zich anders te gedragen nadat ze bij een experiment op een bloem waren verrast door een namaakspin. Ze leerden daaruit, waren bij het bezoeken van bloemen nadien voorzichtiger en gedroegen zich alsof ze ‘angstig’ waren. Net als mensen blijken ze ook in staat het glas halfvol of halfleeg te kunnen zien.”

Er zijn optimistische en pessimistische bijen?

“Opnieuw: het gaat om gedrag dat we bij mensen met optimisme of pessimisme zouden associëren. Dat weten we dankzij experimenten waarbij bijen leren dat ze enkel een beloning krijgen wanneer ze bijvoorbeeld naar een blauwe bloem vliegen, en niet als ze naar een groene bloem vliegen. Eens ze dat doorhebben, vliegen ze snel op een blauwe bloem af en slechts na lang dralen op een groene. Dan kan je hen iets tussen de twee voorschotelen: een turquoise bloem. Het equivalent van een halfgevuld glas, waar de bijen doorgaans sneller op afvliegen dan op de groene bloem, maar minder snel dan op de blauwe.

“Maar nu komt het: als ze op voorhand al een beetje suiker hebben gekregen, vliegen ze sneller op die turquoise bloem af. En als ze eerst iets onaangenaams hebben meegemaakt - wanneer je ze bijvoorbeeld kort door elkaar schudt - aarzelen ze langer. Ze lijken dus meer of minder geneigd om een beloning te verwachten afhankelijk van de ‘emotie-achtige’ toestand waarin ze zich bevinden.”

'Bijen lijken zich in zekere mate bewust van de wereld om hen heen, kunnen denken over het verleden en op zijn minst de nabije toekomst.' Beeld Getty Images
'Bijen lijken zich in zekere mate bewust van de wereld om hen heen, kunnen denken over het verleden en op zijn minst de nabije toekomst.'Beeld Getty Images

Er zijn volgens u ook aanwijzingen dat bijen een bewustzijn hebben. Dat zal veel mensen vreemd in de oren klinken.

“Ik bedoel daarmee niet dat bijen over eenzelfde mate van bewustzijn beschikken als wij, dat ze bijvoorbeeld hun leven kunnen overpeinzen en hun eigen gevoelens analyseren, of zich in een andere bij kunnen verplaatsen.

“Maar het beeld van de bij als reflexmachine, waarvan het brein bij afwezigheid van prikkels uitgeschakeld is, is evenmin houdbaar. Zo weten we dat bijen hun typische ‘dans’, waarmee ze bij aankomst in de korf hun soortgenoten op de locatie van voedsel wijzen, soms ook ‘s nachts uitvoeren. Alsof ze herinneringen aan het ophalen zijn.”

“Bijen lijken zich in zekere mate bewust van de wereld om hen heen, kunnen denken over het verleden en op zijn minst de nabije toekomst, zoals onder meer blijkt uit de ballenproef. Tel alles bij elkaar op en het bewijs voor op zijn een minst een eenvoudige vorm van bewustzijn bij bijen neemt toe.”

Bijen kunnen niet alleen meer dan we denken, ze lijken ook te beseffen wat ze kunnen.

“Ja. Geef je bijen niet niet alleen een beloning of een straf, maar ook de optie om voor een taak te passen, dan maken ze daar vaker gebruik van naarmate de opdracht moeilijker wordt. Net zoals jij op een examen kunt beseffen dat je het antwoord op een vraag wel of niet kent. Dat soort ‘meta-cognitie’ beschouwen we bij dieren zoals apen en dolfijnen ook als een teken van bewustzijn.

“Hetzelfde geldt voor een soort besef van je eigen lichaam, waarover hommels ook lijken te beschikken. Ze kunnen inschatten of ze door een bepaalde opening zullen kunnen vliegen, en passen hun positie aan om erin te passen.”

De Amerikaanse neurowetenschapper Christof Koch merkt op dat wanneer een zoogdier zoals een hond zou kunnen wat bijen kunnen, we van bewustzijn zouden spreken.

“Ik ben blij dat een wetenschapper die gespecialiseerd is in onderzoek naar bewustzijn bij zoogdieren en de mens dat zegt. Want vaak redeneren mensen andersom: als bijen volgens bepaalde criteria over een vorm van bewustzijn beschikken, moet er wel iets mis zijn met de criteria.”

Zijn veel van uw collega’s het met u oneens?

“Vooral wanneer het gaat over bewustzijn of het vermogen om pijn te voelen, hebben sommige wetenschappers vaak veel reserves. Ik geef toe dat dit allemaal speculatief is, maar het zijn wel belangrijke vragen die ik graag wil helpen beantwoorden.

“Ik vermoed dat sommige wetenschappers, die zelf met insecten werken, vrezen dat de ethische implicaties van dit soort onderzoek hen met papierwerk zal opzadelen, zoals dat ook voor onze collega’s die met muizen werken het geval is.”

Onlangs verscheen van u een studie waaruit u besluit dat bijen wellicht pijn voelen. Maar ook dat weten we niet zeker?

“Net als emoties kunnen we pijn niet met zekerheid vaststellen bij iets of iemand anders dan onszelf. We kunnen wel kijken naar gedrag en in hoeverre dat lijkt te stroken met pijnbeleving. Zo is het aannemelijk dat een hond met een gewonde poot die jankt, niet louter reflexmatig reageert, maar ook lijdt.

“In ons experiment toonden we aan dat hommels ervoor kunnen kiezen op een onaangenaam hete plaat te landen, als hen dat een grotere beloning oplevert. De diertjes kunnen dus ‘op hun tanden’ bijten. Dat de diertjes zo’n afwegingen kunnen maken, strookt niet met de klassieke opvatting dat de reacties van insecten op pijnprikkels louter reflexen zijn. Het is geen onomstotelijk bewijs voor pijnbeleving, maar het wijst wel in die richting.”

Als dat zou kloppen, heeft dat potentieel verstrekkende gevolgen.

“We gaan nu met insecten om alsof er geen ethische belemmeringen zijn. Wetenschappers onderwerpen ze aan erg invasieve experimenten in het lab, en planten bijvoorbeeld elektroden in hun brein in zonder enige vorm van verdoving. Ook de explosief groeiende industrie die insecten kweekt als voedsel of ingrediënt voor veevoeder, gaat ervan uit dat dierenwelzijn geen issue is.

“Nogmaals: we hebben geen zekerheid, maar op basis van wat we tot dusver weten over de vermogens van insecten om elementaire emoties en pijn te ervaren, denk ik dat we dit grondiger moeten onderzoeken. In tussentijd moeten we de dieren het voordeel van de twijfel geven en bijen met meer respect behandelen, zoals we dat ook met andere voelende dieren doen.”

Zullen we ook met afschuw terugkijken over hoe we insecten hebben behandeld?

“Dat lijkt mij niet uitgesloten. Je ziet momenteel hetzelfde gebeuren met kreeften, die vaak levend worden gekookt, maar onlangs in het Verenigd Koninkrijk officieel zijn erkend als dieren die in staat zijn te lijden.

“Toen ik dertig jaar geleden als onderzoeker begon, zou het idee dat insecten in staat zijn iets te voelen zijn weggelachen. Inmiddels is er toch al voldoende bewijs om ons daar op zijn minst wat zorgen om te maken.”

Na al die tijd blijven bijen u verbazen?

“Zeker! We zijn telkens verbijsterd wanneer de diertjes voor het eerst in iets slagen dat onmogelijk werd geacht. De Oostenrijkse bioloog Karl von Frisch vergeleek bijen met een magische waterput: hoe meer je eruit schept, hoe meer hij zich vult. Ik ben ervan overtuigd dat het alsmaar groeiende lijstje van indrukwekkend bijengedrag nog langer zal worden.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234