Maandag 26/09/2022
Alicja Gescinska. Beeld dm
Alicja Gescinska.Beeld dm

ColumnAlicja Gescinska

Alles is geschiedenis. En zonder geschiedenis zijn we niets, begrijpen we niets

Alicja Gescinska

Met de lijken in Oekraïne stapelen zich ook de vergelijkingen tussen Hitler en Poetin op. Het koosnaampje Poetler/Putler – het klinkt haast als een sympathiek hondenras – wordt daarbij gretig gebruikt. En wie al eens op sociale media zit, is de volgende vergelijking vast al meermaals tegengekomen: indien u zich afvraagt wat u in de jaren dertig zou hebben gedaan tegen Hitler; u bent het op dit eigenste moment aan het doen.

Zulks levert steevast dezelfde kritiek op: te kort door de bocht, historisch onjuist, schofferend zelfs voor de miljoenen slachtoffers van de Shoah en de Tweede Wereldoorlog. De teneur is dat we zulke vergelijkingen niet kunnen maken, we mogen dat zelfs niet doen. Evenwel ben ik geneigd te denken dat het tegendeel waar is: we moeten zulke vergelijkingen maken. Vergelijkingen tussen verschillende tijdsvakken bieden enerzijds een noodzakelijk perspectief op ons huidige tijdsgewricht. Anderzijds bieden ze verklaringen voor de ontwikkelingen van het heden.

Vergelijken is uiteraard niet hetzelfde als gelijkstellen. Het betekent dat je verschillende(!) dingen tegen elkaar afweegt. Die afwegingen zijn nodig om zowel heden als verleden beter te begrijpen, om sommige dingen te nuanceren en andere weer scherper te stellen. Voortschrijdend inzicht in de aard van mensen en in de aard van dé mens is enkel mogelijk wanneer we de meetlat van het verleden naast het heden leggen.

Ik moet daarbij denken aan wat psychiater en schrijver Theodore Dalrymple ooit stelde: wie geen historisch referentiekader heeft, wie enkel in een eeuwig nu leeft, begrijpt niets van het leven, en leidt een leeg, doelloos bestaan. Je hebt een historisch perspectief op je existentie nodig, en dat kan enkel wanneer je heden en verleden voortdurend met elkaar verbindt. Ken jezelf, luidt het antieke credo. Maar dat vergt ook: ken je geschiedenis. En er is geen enkele les in geschiedenis zo belangrijk als de les dat geschiedenislessen belangrijk zijn.

Ik durf te stellen dat de huidige miserie in Oekraïne niet had plaatsgevonden indien historici het stalinistische kwaad (en van de daaropvolgende jaren) even gedetailleerd in kaart hadden gebracht als dat van nazi-Duitsland. Wanneer Duitsland vandaag over Joden of Polen zou beginnen te spreken zoals Russische media en politici over Oekraïners; alle alarmbellen waren afgegaan nog voor er ook maar één dode was gevallen.

Wanneer Duitsland vandaag een kampsysteem zou invoeren en mensen deporteren, zoals Rusland nu doet (de goelag is terug van nooit weggeweest), dan zou Macron zijn tijd niet verdoen met nutteloze telefoontjes en poseren voor foto’s die de indruk moeten geven dat hij heel bezorgd is. Macron hangt niet aan de lijn met een dictator, hij hangt aan het lijntje van een dictator.

Er is geen levendig collectief bewustzijn over de gruwel van de holodomor, de goelag (maak de denkoefening maar eens: u kunt vast de naam van een stuk of tien nazikampen opnoemen, maar wat waren de belangrijkste goelagkampen?), over de systematische minachting en mismeestering van de Slavische wereld door ‘de grote broer’. En wanneer je het verleden niet kent, is het tot herhaling gedoemd. Het is een constante in de geschiedenis: voor Russische leiders is een mensenleven niets waard, en een Oekraïens leven nog minder.

Er bestaan uiteraard standaardwerken zoals die van historici zoals Anne Applebaum en Timothy Snyder. Niet toevallig maken zij trouwens veelvuldig vergelijkingen tussen Poetin en de totalitaire despoten van de vorige eeuw. En Snyder vindt het ook legitiem om te beweren dat er zich een nieuwe genocide in Europa dreigt te voltrekken. Maar met een handvol standaardwerken vat je geen decennia van gruwel. Rusland is er nooit mee in het reine hoeven te komen. Na de val van het communisme was het: pagina omslaan en vooruit.

Het verleden is geen pagina die je zomaar kunt omslaan, laat staan een boek dat je zomaar kunt dichtklappen. Alles is geschiedenis. En zonder geschiedenis zijn we niets, begrijpen we niets, niets van het verleden, niets van het heden, niets van onszelf als mensensoort. Wie zijn standpunt over de oorlog in Oekraïne wil onderbouwen, raad ik dan ook aan: duik in een historisch naslagwerk. Dan weet je: niets van wat Poetin nu doet, deed Rusland niet eerder, en het stond in de sterren van de geschiedenis geschreven dat de geschiedenis zich zou herhalen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234