Zaterdag 29/01/2022

OpinieLode Lauwaert, Tim Christiaens e.a.

Beste politici, regel de algoritmen die ons werk monitoren

Wie zich aan de Deliveroo-regels houdt, wordt door het algoritme te traag bevonden in vergelijking met onbehoedzamere koeriers. Beeld REUTERS
Wie zich aan de Deliveroo-regels houdt, wordt door het algoritme te traag bevonden in vergelijking met onbehoedzamere koeriers.Beeld REUTERS

Lode Lauwaert doceert techniekfilosofie (KU Leuven) en is auteur van Wij, robots. Een filosofische blik op technologie en artificiële intelligentie (LannooCampus). Tim Christiaens is universitair docent economische ethiek en cultuurfilosofie (Tilburg University).

Lode Lauwaert en Tim Christiaens

Werk wordt vandaag meer en meer gestuurd door artificiële intelligentie (AI). Dat is niet zonder risico’s. Momenteel werkt Europa aan wetgeving om die op te vangen, de zogenaamde ‘AI Act’. Die wet is evenwel nog niet voor morgen en bovendien schiet het voorstel op sommige punten tekort. Wij roepen de Belgische politici op om hierin een voortrekkersrol te nemen.

Bedrijven gebruiken slimme technologie om werknemers aan te werven. Amazon belandde daardoor in 2018 in de schandaalsfeer, toen bleek dat het cv’s van sollicitanten liet screenen door een algoritme dat mannen bevoordeelde. Het bedrijf had het algoritme getraind op basis van sollicitanten die een job hadden gekregen. Dat waren toen hoofdzakelijk mannen, met als gevolg dat het algoritme zelf ook op zoek ging naar mannen om aan te werven.

HireVue is een ander voorbeeld. Het bedrijf verkoopt AI-systemen om sollicitatiegesprekken te analyseren. Er vindt een interview met een kandidaat plaats en vervolgens wordt het gesprek geanalyseerd op basis van de toon van de stem, de gezichtsbewegingen en de patronen in de spraak. De technologie schuift daarna een kandidaat naar voren. Het probleem is ook hier discriminatie. Het systeem werkt niet bij mensen met een beperking die de gezichtsuitdrukking beïnvloedt, zoals bij spraakstoornissen.

Algoritmen worden niet enkel gebruikt voor rekrutering, maar ook voor monitoring. Bedrijven beroepen zich op artificiële intelligentie om data te verzamelen en ze analyseren het werkritme van hun werknemers. Tijdens de covidpandemie hebben sommige werkgevers software op de laptops van hun werknemers laten installeren om te controleren hoe vaak ze aan hun computer zitten en welke schermen openstaan. In een studie van ExpressVPN blijkt dat 59 procent van de werkgevers hun werknemers niet vertrouwt zonder digitale surveillance. Vertrouwen is goed, controle is beter! De gevolgen zijn er ook naar. Negenenvijftig procent van de werknemers rapporteert hierdoor extra stress en angst, 25 procent zou zelfs een salarisvermindering aanvaarden om het digitaal toezicht te ontwijken.

De problemen stoppen niet bij mentaal welzijn. Het algoritme van Deliveroo berekent de verloning voor elke levering op basis van de afstand in vogelvlucht tussen de koerier, het restaurant en de klant. Druk verkeer en slecht weer worden niet meegerekend. Het gevolg is dat koeriers gevaarlijk fietsen en verkeersregels negeren. Wie zich aan de regels houdt, wordt door het algoritme te traag bevonden in vergelijking met onbehoedzamere koeriers.

Dit zie je ook bij PostNL, waar de arbeidsinspectie deze week is binnengevallen om de lamentabele arbeidsomstandigheden van pakjesbezorgers te onderzoeken. Nu de feestdagen eraan komen, moeten pakjesbedrijven plots meer goederen dan anders vervoeren. Zij lossen dit op door via onderaannemingen tijdelijke contracten uit te vaardigen. Deze bezorgers werken niet voor PostNL, maar voor een wirwar aan kleine, ondergereguleerde dochterbedrijven. Hoewel AI hier niet de kern van het probleem vormt, draagt zij wél bij tot de uitbuiting van pakjesbezorgers. AI laat toe om in real time te berekenen hoeveel bezorgers waar en wanneer nodig zijn. Bedrijven als PostNL betalen daardoor arbeiders geen dag te veel.

Ontslagen door een app

Ook het ontslagbeleid wordt meer dan vroeger geautomatiseerd. In de Verenigde Staten is vooral Amazon daarin bedreven. Chauffeurs voor het pakjesbedrijf worden voortdurend gemonitord en wie te traag werkt, ontvangt een ontslagbericht per automatische e-mail. Dat bericht komt niet van een mens, maar van een app.

Of neem Uber. Een paar weken geleden staakte men in Engeland omdat gekleurde chauffeurs regelmatig onterecht gedeactiveerd werden. Uber gebruikt gezichtsherkenningssoftware om de identiteit van de chauffeurs te controleren. Ook in België moeten bestuurders geregeld een foto van zichzelf nemen om de app te openen. Die software is echter vooringenomen, en dat ten nadele van niet-witte gezichten, die niet altijd herkend worden. De profielen van gekleurde chauffeurs worden bijgevolg geregeld per vergissing stopgezet. Men heeft het hier overigens niet over ‘ontslaan’ maar over ‘deactiveren’. De reden is dat Uber weigert chauffeurs een werknemersstatuut met sociale rechten te geven.

Wij zijn niet per definitie tegen slimme technologie. AI is in veel gevallen een zegen, ook op de werkvloer. Grootwarenhuizen kunnen zo nauwkeurig berekenen hoeveel ze van elk goed nodig hebben in drukke periodes. In de werksfeer ontbreekt het echter vaak aan een verantwoordelijk gebruik van deze technologie, met onwenselijke gevolgen voor het welzijn van werknemers en sollicitanten.

De Europese AI Act komt aan veel van deze problemen tegemoet. Het voorstel maakt een risico-inschatting van AI-systemen, waardoor gevaarlijkere technologieën aan strengere voorwaarden onderworpen worden. Veel van de hierboven beschreven voorbeelden vallen onder het hoog risicoprofiel. Toch is dit proces nog niet voltooid. Ons land moet ervoor zorgen dat de wetgeving er ook effectief komt en dat de onderhandelingen worden versneld. Aangezien deze zelden of niet in het nieuws komen, is het bovendien belangrijk dat politici hun positie daarover bekendmaken. Ook hier is transparantie aangewezen!

Daarnaast is er zeker één hiaat in de AI Act. Als werkgevers algoritmen invoeren conform de AI Act maar ten nadele van werknemers, kunnen zij protest daartegen blokkeren. De wet voorziet immers niet in het recht op inspraak van werknemers in het gebruik van algoritmen die hun werk beoordelen. Wetgeving zou daarom een onderhandelingspositie voor werknemersorganisaties moeten garanderen.

Deze maatregel alleen volstaat in sommige gevallen niet om de beschreven problemen op te lossen. Bedrijven als Uber of Deliveroo bijvoorbeeld erkennen arbeiders slechts zelden als werknemers of bieden hen vaak geen arbeidscontract aan. Dat maakt elk ernstig overleg onmogelijk. Daarom moet de wetgever garanderen dat mensen wier werk door algoritmen wordt gestuurd en beoordeeld, ook hun rechten als werknemers kunnen opeisen. Een menswaardig gebruik van artificiële intelligentie in de context van werk veronderstelt dat, net zoals termen als ‘ethiek’ en ‘responsible AI’ leeg zijn wanneer mensen geen inspraak hebben.

Mee ondertekend door Hendrik Vos (politicoloog, UGent), Matthias Somers (Denktank Minerva), Jean-Marie Debaene (directeur federale studiedienst ABVV), Peggy Valcke (jurist, KU Leuven Centre for IT & IP Law) en Rachel Alexander (CEO, Omina Technologies). De volledige lijst met ondertekenaars vindt u hier.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234