Donderdag 29/09/2022

OpinieMichaïl Sjisjkin

De Russische literatuur is de wereld nog altijd een grote roman schuldig

In de Oekraïense stad Dnipro leggen gemeentewerkers zandzakjes rond een standbeeld van de Russische dichter Aleksandr Poesjkin. Elders in het land moesten Poesjkin-bustes eraan geloven. Sjisjkin: 'Wat kan ik als Rus zeggen als ik hoor dat in Oekraïne een monument voor Poesjkin wordt gesloopt? Ik zwijg en heb berouw. En hoop dat een Oekraïense dichter het voor Poesjkin zal opnemen.' Beeld The Washington Post via Getty Im
In de Oekraïense stad Dnipro leggen gemeentewerkers zandzakjes rond een standbeeld van de Russische dichter Aleksandr Poesjkin. Elders in het land moesten Poesjkin-bustes eraan geloven. Sjisjkin: 'Wat kan ik als Rus zeggen als ik hoor dat in Oekraïne een monument voor Poesjkin wordt gesloopt? Ik zwijg en heb berouw. En hoop dat een Oekraïense dichter het voor Poesjkin zal opnemen.'Beeld The Washington Post via Getty Im

Michaïl Sjisjkin is een Russische schrijver. Hij woont in Zwitserse ballingschap.

Michail Sjisjkin

Gevangenen van de voormalige Sovjet-­Unie zeiden dat de Russische klassiekers hun leven hadden gered toen ze in de kampen zaten en de romans van Toergenjev, Tolstoj en Dostojevski navertelden aan criminele medegevangenen. De grote Russische literatuur kon het ontstaan van goelags niet voorkomen, maar hielp de gevangen om ze te over­leven. Is dat veel of weinig waard?

Sinds het begin van de invasie van Oekraïne wordt de Russische literatuur beschuldigd van medeplichtigheid aan de oorlog en de gruweldaden die de Russische soldaten plegen. Ze wordt ook van imperialisme beschuldigd. De oorlog zou het morele en menselijke failliet van de Russische cultuur vertegenwoordigen. Sommige Oekraïense schrijvers roepen op tot een boycot van Russische muziek, films en boeken en zeggen dat de wereld de Russische cultuur ten onrechte als Europees en humanistisch beschouwt, dat de oorlogsmisdadigers die moeders en hun kinderen verkrachten op school de Russische klassiekers hebben geleerd. En dat de weg naar de slachtingen van Boetsja ook door de Russische literatuur loopt.

Het doet pijn om Rus te zijn. In de naam van mijn volk, in mijn naam, worden verschrikkelijke misdaden gepleegd. Je wilt van je land houden, je wilt er trots op zijn, maar hoe kun je houden van een moeder die haar en andermans kinderen verslindt? Rusland doet dat al eeuwen en weet niet hoe ermee te stoppen. Deze oorlog heeft de taal van Poesjkin en van Tolstoj in de taal van oorlogsmisdadigers en moordenaars veranderd. Rusland wordt niet met muziek en literatuur geassocieerd, maar met bombardementen op kraamklinieken en met verminkte lijken in de straten van de voorsteden van Kiev.

Verwoestend werk

Wat kan ik als Rus zeggen als ik hoor dat in Oekraïne een monument voor Poesjkin wordt gesloopt? Ik zwijg en heb berouw. En hoop dat een Oekraïense dichter het voor Poesjkin zal opnemen.

Poetins bewind heeft de Russische cultuur een verpletterende klap toegediend. Vandaag is Rusland een fascistische staat. Wat het Kremlin zegt, is van geen tel, het komt erop aan wat het doet. En dat is fascisme. Mensen in de kunsten worden gedwongen om patriottische liederen te zingen of te emigreren. De cultuur in Rusland is niet langer vrij. Eigenlijk is dat een tautologie, want cultuur kan niet anders dan vrij zijn. Het bewind heeft de Russische cultuur in mijn land ‘gecanceld’. Poetins Rusland heeft het verwoestende werk van de Sovjets voortgezet.

De Russische staat is altijd de grootste vijand van de Russische cultuur geweest. In de woorden van Alexander Herzen: “In Rusland gedraagt de staat zich als een bezettingsleger”. Het Russische systeem van de politieke macht vervelt al sinds eeuwen maar is altijd hetzelfde gebleven, een piramide van slaven die de opperste Khan aanbidden. Zo was het in de tijd van de Gouden Horde en zo was het in de tijd van Stalin en zo is het vandaag na de annexatie van de Krim en de invasie van Oekraïne.

De wereld begrijpt niet waarom het Russische volk zwijgt – je ziet alleen geïsoleerde protesten. De beroemde slotzin van Poesjkins historische drama Boris Godoenov luidt: “De mensen zwijgen”. Dat is sinds vele generaties een overlevingsstrategie: zwijgen is veiliger. Geen eigen mening hebben, is gezonder. De machthebber heeft altijd gelijk en je moet hem gehoorzamen. Daarom is de Russische tsaar heilig. En wie een andere mening heeft, eindigt achter de tralies. De Russen weten bovendien uit hun eigen monsterlijke geschiedenis dat zelfs de verfoeilijkste macht beter is dan geen macht. De volkswijsheid zegt: wens een slechte tsaar niet dood, de volgende zou nog erger kunnen zijn.

Wapen tegen de stilte

Het enige wapen tegen de stilte is het woord. Daarom was poëzie méér dan poëzie in Rusland. Daarom heeft de staatsmacht altijd getracht de cultuur te wurgen of te misbruiken. De Sovjets wilden zich een air van menselijkheid aanmeten door monumenten te bouwen voor de Russische klassieken. ‘Poesjkin, ons alfa en omega’, was de slogan waarmee Stalin in 1937, het jaar van de Grote Terreur, een Poesjkin-cultus in het leven riep. Die slogan horen we nu opnieuw, met verwoeste Oekraïense steden op de achtergrond. Het regime heeft de cultuur nodig als een masker van menselijkheid, een camouflage in het gevecht.

De weg naar de bloedbaden van Boetsja loopt niet door de Russische literatuur maar veeleer door het publicatieverbod van Dostojevski en Boelgakov, Nabokov en Brodsky, Akhmatova en Platonov, de executie van Nikolaj Goemiljov en Isaak Babel, de tragedie van Marina Tsvetaeva en Peretz Markish, de moord op Osip Mandelstam en Daniil Kharms, het treiteren en de vervolging van Pasternak en Solzjenitsin. De weg naar deze oorlog loopt door een eeuwenlang wanhopig en keer op keer vergeefs verzet van de Russische cultuur tegen de misdadige macht van de staat.

Wanneer we het over de ‘imperialistische’ mentaliteit van de Russen hebben, vergeten we dat het Russische rijk, anders dan het Britse imperium, een slavenrijk was waarin het Russische volk het meeste onderging en het meeste leed. Het Russische rijk bestaat niet voor het Russische volk maar voor zichzelf. Het enige doel van de Russische staat is aan de macht te blijven.

Het gelijk van de stam

De meerderheid van de bevolking leeft mentaal nog in het verleden: de mensen identificeren zich met de stam en zijn volledig afhankelijk van de leider van de meute, het stamhoofd, de Khan of de tsaar. Moderne mensen zijn verantwoordelijk voor hun keuzes tussen goed en kwaad. En wanneer het kwaad uit hun eigen land komt, staan ze op tegen hun eigen staat en volk. De meeste Russen leven nog in een tijdperk waarin de eigen stam altijd gelijk heeft. En de macht van de staat hamert het wereldbeeld van de Russki mir generatie na generatie in het brein van de mensen: het Heilige Vaderland is een eiland in een vijandige oceaan en alleen de tsaar in het Kremlin kan het land en zijn volk redden en met ijzeren vuist de orde handhaven.

Om aan de macht te blijven, heb je vijanden nodig en een oorlog die nooit eindigt. En soldaten. Maarschalk Zjoekov, de man die Hitler versloeg, zei over de zware verliezen van her Rode Leger: “Geen probleem. De Russische vrouwen zullen meer soldaten baren”. Slaven worden soldaten door middel van een beproefd instrument: patriottisme. Alle dictators hebben altijd geweten hoe ze de liefde van mensen voor hun land kunnen omzetten in liefde voor het regime. Dat werkt. De Russische televisie toont dezelfde afschuwelijke beelden van verwoestingen en dode kinderen in Oekraïne als het Westen, maar zegt dat de steden door het Oekraïense leger zijn gebombardeerd en de kinderen door de ‘Oekro-nazi’s’ zijn verkracht en vermoord. De propaganda zegt dat het Russische leger ons land in Oekraïne tegen het fascisme van de NAVO verdedigt. Ze liegt, maar de mensen geloven het omdat de macht altijd gelijk heeft en omdat ‘Russen altijd aan de kant van het goede tegen het kwade strijden’.

Vervloekte vragen

De beschavingskloof tussen de moderne mensheid en een Russisch volk dat mentaal in de middeleeuwen is blijven steken, kan alleen overbrugd worden door de cultuur. En het bewind doet alles om dat te verhinderen.

De eeuwige ‘vervloekte’ vragen van de 19de-eeuwse Russische literatuur – ‘Wie draagt de schuld?’ en ‘Wat moet er gebeuren?’ – pijnigden alleen de kleine gecultiveerde klasse. De belangrijkste Russische vraag van miljoenen ongeletterde boeren klonk anders: ‘Is de tsaar echt of vals?’ En eigenlijk is er niets veranderd. Sinds de tijd van Stalin is het middelbaar onderwijs in Rusland verplicht en misbruikt de staatsideologie de literatuur om de kinderen ‘patriottisme’ aan te leren. De macht van de staat wil geen mensen die vragen stellen. Ze heeft goede ‘patriotten’ nodig.

Alleen overwinningen kunnen antwoorden op de vraag of de tsaar echt is. Stalin, de overwinnaar van de ‘Grote Patriottische Oorlog’ was echt en wordt tot op de dag van vandaag vereerd. Gorbatsjov verloor de oorlog in Afghanistan en de Koude Oorlog tegen het Westen. ‘Gorby’ was duidelijk een valse tsaar en wordt tot op heden in Rusland gehaat.

Door de Krim te annexeren, heeft Poetin zich in de ogen van het volk als een echte tsaar bewezen. Maar het uitblijven van een overwinning in de Oekraïense campagne heeft zijn legitimiteit ernstig ondermijnd. De depoetinisering zal beginnen wanneer het Poetin-regime implodeert, maar ze zal het werk zijn van een nieuwe Poetin met een andere naam.

Dit is geen oorlog tussen Oekraïners en Russen. Het is een oorlog tussen mensen die Oekraïens en die Russisch spreken en mensen die misdadige bevelen uitvoeren. In deze oorlog zijn er geen nationaliteiten, alleen mensen en onmensen. Ook in Rusland komen mensen op straat om tegen de oorlog te protesteren. Onmensen knuppelen hen neer en sluiten hen op.

De Duitse taal hoorde de nazi’s niet toe. Paul Celan schreef zijn gedichten in de taal van de moordenaars van zijn moeder. De Russische taal hoort Poetin en de oorlogsmisdadigers niet toe. De taal blijft wat ze altijd is geweest: het onstoffelijke bestaan van mensen en onmensen.

Slaven geven geboorte aan een dictatuur en een dictatuur geeft geboorte aan slaven. Er is maar één uitweg uit deze vicieuze cirkel en dat is de cultuur. De literatuur is het tegengif voor het gif van de ‘imperialistische’ manier van denken.

De Russische literatuur is de wereld nog altijd een grote roman schuldig. Misschien zal die worden geschreven door een jonge man die nu in een loopgraaf zit en nog niet weet dat hij een schrijver is. En hij vraagt zich af: wat doe ik hier? Waarom heeft mijn regering mij belogen en verraden? Waarom moeten wij hier doden en sterven? Waarom zijn wij, Russen, fascisten en moordenaars? Wie draagt de schuld? Wat moet er gebeuren?

Ik heb een droom. Wanneer wijze joden ’s ochtends ontwaken, danken ze God omdat hij hen hun ziel heeft teruggeschonken. Ik heb een droom, ook al weet ik dat hij nooit in vervulling zal gaan. Op een dag zal mijn land ontwaken, nog huiverend na deze nachtmerrie, en zal het zeggen: dank u, God, dat gij mij mijn ziel hebt teruggeschonken.

``

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234