Dinsdag 19/10/2021

OpinieDirk Rochtus

Duitsland snakt naar vrijheid en modernisering

Verkiezingsborden in Bremen. Beeld Getty Images
Verkiezingsborden in Bremen.Beeld Getty Images

Dirk Rochtus doceert Duitse geschiedenis aan KU Leuven. Maandag verschijnt zijn nieuwe Duitsland-boek Scherprechters van de geest. Duits debat tot op het bot (Uitgeverij Ertsberg). ​

De Duitse verkiezingen van komende zondag zijn van een andere aard dan de vorige drie. Toen ging het tussen de zetelende bondskanselier Angela Merkel van de christendemocratische CDU en haar uitdager, telkens een sociaaldemocraat van de SPD. Toen ging het bij de Duitsers ook om de vraag: bevestigen we Merkel in haar functie als crisismanager of proberen we eens de andere uit? Het resultaat was telkens weer, in 2009, 2013 en 2017, dat ze kozen voor continuïteit, rustige vastheid als het ware.

Merkel heeft intussen de arena verlaten. Uit het vroegere ‘Duell’ is nu een ‘Triell’ geworden tussen drie mogelijke kandidaat-kanseliers: Armin Laschet (CDU), Olaf Scholz (SPD) en Annalena Baerbock (Bündnis 90/Die Grünen). Uit het ‘verder zo of ietwat anders’ is iets geworden wat de Duitsers ‘Richtungsstreit’ noemen. Laschet stelde onlangs dat deze verkiezingen beslissen over de richting waarin het land gaat. Zijn partij, de CDU, en haar Beierse zusterpartij CSU willen de economie en nieuwe ideeën meer vrije ruimte geven. De linkse partijen – de SPD, de Groenen en de links-radicale Die Linke – zouden staan voor ‘een te groot geloof in de staat’.

De alternatieven zijn dus scherper afgetekend. De strijd gaat over de vraag of een regering uit de bus komt waarin centrumrechtse partijen zoals de CDU, de CSU en de liberale FDP overwegen, al dan niet met een linkse juniorpartner, of één die met Grüne en SPD een uitgesproken groen-linkse koers vaart. De radicale partijen van rechts en links, respectievelijk Alternative für Deutschland (AfD) en Die Linke, doen niet of nauwelijks ter zake. De AfD valt onder een cordon sanitaire, Die Linke doet dienst als schrikbeeld voor conservatieve kiezers.

De Groenen

Deze verkiezingen voor de Bondsdag, het federale Duitse parlement, zijn anders omdat de Grünen op de voorgrond zijn getreden. Op basis van hun 8,9 procent bij de verkiezingen van 2017 lijkt het vreemd dat hun boegbeeld Baerbock ook kandidaat-kanselier is, waar de liberalen van de FDP toen zelfs 10,9 procent behaalden. Voor hetzelfde geld had ook hun voorzitter, Christian Lindner, kunnen meedingen naar het ambt. Het verschil zit hem in de opiniepeilingen. De liberalen doen het daar met meer dan 11 procent wel goed, maar de Groenen scoren nog sterker. Het afgelopen halve jaar kwam de partij van Baerbock er op meer dan 20 procent uit, bijna zoveel als CDU en CSU samen, en meer dan de SPD.

Het was een teken aan de wand dat het klimaatvraagstuk veel mensen beroert. De Groenen voelden zich dan ook gelegitimeerd om een kandidaat in het veld te sturen, naast de traditionele partijen, de christendemocraten en de sociaaldemocraten. De volgende regering, of ze nu centrumrechts dan wel centrumlinks uitvalt, zal zich moeten buigen over dit vraagstuk, meer bepaald over de richting waarin ze de economie wil sturen om tegemoet te komen aan de bekommernissen van de bevolking over de staat van het klimaat.

Er is meer gevraagd dan beheren, zoals Merkel dat de afgelopen zestien jaar als een eigensoortige ‘mater familias’ heeft gedaan, al dan niet met wisselend succes. Het draait om het gezicht van de economie. In een land als Duitsland is de primaire industrie goed voor 30 procent van die economie. De manier waarop de klimaatdoelstellingen worden omgezet, weegt dus zwaar door. Hoe ver en in welke mate laat de komende regering de fossiel aangestuurde industrie evolueren naar een meer duurzame economie? Ook voor de Europese Unie zal dat grote gevolgen hebben en in het bijzonder ook voor ons land dat Duitsland als zijn belangrijkste handelspartner kent. De Groenen nu lijsten een hele reeks maatregelen op om het land aan een groene moderniseringsgolf te onderwerpen. Dat levert hen vooral vanuit rechtse hoek het verwijt op een ‘Verbotspartei’ te zijn, een partij die van alles en nog wat wil verbieden.

De fax

Naast duurzaamheid staat digitalisering op het wenslijstje van de Duitse politiek. Op dat vlak is er nog veel werk aan de winkel, zeker in een land waar de fax nog altijd een kantoorinstrument is. Laschet, de partijgenoot van Merkel, noemt het komende decennium er een van ‘modernisering’. Daarmee geeft hij impliciet toe dat er op dat vlak de afgelopen jaren nog te weinig is gebeurd.

Hier komt de liberaal Lindner op de proppen met zijn strijd tegen de grote regeldruk in staat en economie. In een toespraak in 2021 zei hij onomwonden dat Duitsland geen land is dat de vooruitgang genegen is: de bureaucratie zou de innovatiekracht afremmen; de immigratie zou ongecontroleerd verlopen zonder dat de Bondsrepubliek attractief overkomt op de ‘talenten van de wereld’; en het schoolsysteem zou begaafde scholieren te weinig uitdagingen bieden. De FDP presenteert zich niet alleen als alternatief voor de Groenen, maar ook voor de linkse en rechtse partijen van het centrum, die regeerambitie koesteren. Ze wrijft de sociaaldemocraten aan dat die schulden maken tot ‘staatsfilosofie’ hebben verheven, en de christendemocraten dat ze zouden samengaan met de Groenen (dat gebeurt nu al op het niveau van de deelstaten Baden-Württemberg, Hessen en Brandenburg).

Dozen gevuld met verkiezingsenveloppen worden gecontroleerd in Dresden. Beeld Sebastian Kahnert/dpa-Zentralbil
Dozen gevuld met verkiezingsenveloppen worden gecontroleerd in Dresden.Beeld Sebastian Kahnert/dpa-Zentralbil

Uiteraard heeft de FDP niet de ambitie om de kanselier te leveren. Tien procent of ietsje meer in de opiniepeilingen mag dan wel een opsteker zijn voor een van oudsher kleine partij als de liberale, maar voorzichtigheid blijft geboden. Het liberalisme heeft het nooit onder de markt gehad in Duitsland, vroeger niet en nu nog altijd niet. Het marktdenken en de vrijheid van denken hebben er altijd onder druk gestaan; de droom van een sterke staat loert immer wieder om de hoek. Waar de FDP in 2013 zelfs nog onder de kiesdrempel van 5 procent gleed, doet ze het sinds 2017 weliswaar beter. Dat is te wijten aan het feit dat ze heel consequent het verlangen van de burgers naar vrijheid en minder betutteling door de staat (zoals ten tijde van de pandemiecrisis) verwoordt.

Richtingenstrijd

De ‘Richtungsstreit’ over de tegenstelling tussen meer staat en meer vrijheid speelt zich niet alleen op het vlak van de economie af, maar ook op dat van de debatcultuur. De politiek lijdt – niet alleen in Duitsland trouwens – onder een toenemende moralisering. Wie de mainstream niet volgt of niet de correcte bewoordingen hanteert, verzeilt snel in het verdomhoekje. Volgens een enquête van het bekende Institut Allensbach gelooft 44 procent van de bevolking dat je je mening beter niet in het openbaar uit. Binnen CDU/CSU en FDP groeit daar ook weerstand tegen.

Het vormen van een regering is ook in Duitsland moeilijker geworden, sinds de traditionele partijen zijn beginnen afkalven en vanaf de jaren 80 nieuwe partijen zoals Groenen, Die Linke en AfD de Bondsdag zijn binnengeraakt. Dat schept kansen voor de liberalen. Zowel in een centrumrechtse als centrumlinkse coalitie kunnen zij het puntje op de i zijn, als ‘Kanzlermacher’ de vereiste meerderheid leveren voor een Laschet of Scholz als kanselier. De Groenen maken zich geen illusies meer over een groene kanselier; Baerbock heeft wegens enkele misstappen op persoonlijk gebied krediet verloren. Ze zouden al blij zijn met regeringsdeelname.

Het is wel de vraag of de liberalen willen meeregeren in een coalitie van zwart (CDU/CSU), groen en geel (FDP) – de zogenaamde Jamaica-coalitie – of rood-groen-geel. Liberalen en Groenen houden er diametraal tegenovergestelde opvattingen over de aanpak van de economie en de rol van de staat op na. Misschien wordt het na zondag dan toch een Duitsland-coalitie naar de kleuren van de Duitse vlag: zwart, rood, (goud)geel?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234