Woensdag 26/01/2022
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

Een beter kapitalisme lijkt na een halve eeuw weer mogelijk. Als het lukt

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Vincent Stuer.

Mark Elchardus

Ook al lijkt 15 procent niet veel, de beslissing van 136 landen om te proberen internationaal opererende bedrijven minstens 15 procent bedrijfsbelastingen te laten betalen, is een klein pasje met een lange staart. Dat geldt nog meer voor het voornemen om die bedrijven te belasten in de landen waar zij hun productie en winst realiseren.

De ‘globale spelers’, zoals men de geviseerde bedrijven omschrijft, betalen nu nagenoeg geen belastingen. Zij spelen dat klaar met de hulp van wat men in het Engels trefzeker law firms noemt, firma’s die recht maken, ook wat overduidelijk krom is. Via juridische hocus pocus lijkt het alsof de bedrijven hun kosten maken in landen met hoge belastingen en hun winsten in landen met lage belastingen.

Deze praktijk is een belangrijk onderdeel van de neoliberale globalisering zoals die sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw vorm kreeg, globalisering 1.0. De verdedigers stellen ze graag voor als een multilaterale regeling waarbij aan iedereen dezelfde spelregels worden opgelegd. Niets is minder waar. De huidige globale orde is een lappendeken van nationale wetgevingen, min of meer compatibel gemaakt en samengehouden door wat internationale verdragen en bilaterale overeenkomsten. Zij schept een wereld waarin burgers altijd kunnen migreren om werk te vinden, maar waarin kapitaalhouders van overal ter wereld via de law firms op zoek kunnen gaan naar de wetgevingen en de rechters die best hun belangen dienen. In tegenstelling tot wat liberalen ons willen laten geloven, is daarmee het algemeen belang geenszins gediend. Het volstaat te kijken naar de duizelingwekkende toename van ongelijkheid die zich in de wereld voltrok, alsook naar de slabakkende groei en dito productiviteit sinds dat pad werd gekozen. Zelfs de Britse conservatieven, of all people, beseffen nu dat het verlagen van de bedrijfsbelastingen niet noodzakelijk leidt tot groei. Zij willen ze tegen 2023 optrekken van 19 naar 23 procent.

Gelijk voor iedereen

De regels zijn geenszins gelijk voor iedereen. Arme landen moeten hun markten openen voor onze producten. In naam van de heilige vrijhandel mogen zij hun nijverheid niet helpen, terwijl wij onze landbouw subsidiëren. China mocht meespelen van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) maar gaf ons niet evenveel toegang tot hun markt als wij hen tot de onze. De Chinese top lachte het neoliberalisme weg en bestuurde zijn land als een bedrijf. In grote delen van de wereld leidde globalisering 1.0 daarentegen tot overheden te zwak om technologische ontwikkeling en innoverend ondernemen daadkrachtig te kunnen steunen. Zij moesten volgens de liberale lichten rekenen op de vrije markt en zij mogen de belastingbetalers ook de gevolgen van het falen van banken en markten laten dragen.

Onder globalisering 1.0 werd ook het verschil tussen sterke en zwakke landen schrijnend. Een land als de VS kan een sleutelfiguur van een internationaal opererende bank opsluiten en in de kerker houden tot die aan het praten gaat. Het overkwam een topfiguur van de Zwitserse UBS-bank. Gewapend met zijn onthullingen trokken de Amerikaanse belastingdiensten dan naar Zwitserland. Zij brachten er de Zwitsers toe het heilige der heilige te schenden, het bankgeheim, en kregen de namen van meer dan 4.000 Amerikaanse belastingontduikers mee naar huis. Al snel spijsden de miljarden gerecupereerde belastingen en boetes de staatskas. Waarop wacht België, nu hier zo’n tekort gaapt? (Grapje).

Geld nodig

Waarschijnlijk komt het akkoord onder 136 landen er nu omdat veel overheden geld nodig hebben. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) werkt al een hele tijd aan het voorstel. De VS lagen dwars. Met zijn koerswijziging wil Biden waarschijnlijk welwillendheid kopen. Voorlopig is het akkoord niet veel meer dan een stevig voornemen. Het signaleert echter een breuk met de logica van globalisering 1.0. Het is een stap richting waarlijk globaal denken. Dat geldt zeker voor de wijze waarop de winst van multinationals wordt bekeken: met het voornemen de belasting daarop niet meer naar belastingparadijzen te laten vloeien, maar eerlijk te verdelen over de landen die via werk, verkoop en investeringen effectief hebben bijgedragen tot het realiseren van de winst.

Opvallend is dat dit nieuwe soort globaal denken leidt naar de opbouw, eerder dan de afbouw van volkssoevereiniteit. Als het lukt, worden gemeenschappen eerlijk vergoed voor wat zij bijdragen aan de bedrijven die zij de mogelijkheid bieden succesvol te zijn. Een beter kapitalisme lijkt na een halve eeuw weer mogelijk. Zowel klimaat als volkssoevereiniteit veronderstellen meer regulering en een strakker afbakenen van het eigendomsrecht, kortom minder vrije markt, betere marktwerking, meer armslag en durf van overheid én ondernemers.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234