Maandag 04/07/2022
Vincent Stuer Beeld DM
Vincent StuerBeeld DM

ColumnVincent Stuer

Een democratie herken je aan wat niét politiek is

Vincent Stuer is schrijver en werkt in het Europees Parlement. Hij schrijft in eigen naam.

Vincent Stuer

George Orwell (1903-50) wist de kleine vernederingen van het leven naar waarde te schatten. Zijn romans beginnen met afgebotte scheermesjes, sigaretten zo droog dat de tabak eruit valt, muffe kamertjes langs gangen die geuren naar gekookte kool. De schrijver die als geen ander gelijk kreeg op de grote thema’s van de twintigste eeuw, haalde zijn inspiratie uit alledaagse dingen.

Daarin ligt ook Orwells voortdurende charme, dat hij zijn wereldse pessimisme combineerde met een onstuitbare huis-, tuin- en keukenvreugde. Zoals hij zelf dichtte: “A happy vicar I might have been, two hundred years ago / to preach eternal doom, and watch my walnuts grow.”

Kleinmenselijkheid was voor hem ook de ultieme buffer tegen de totalitaire verleiding.

‘Common decency’ is de term die telkens weer opduikt. Orwell had geleerd – hij had het zichzelf aangeleerd, want het stond haaks op zijn middenklasseopvoeding – te geloven in de essentiële goedheid van eenvoudige mensen. Hun generositeit en onderlinge solidariteit, verdraagzame middelmatigheid, een instinctief idee van wat juist of fout is en een afkeer van wat van bovenaf komt. ‘Common’ in de zin van ‘alledaags’ maar ook ‘verbindend’: menselijkheid heeft geen grote ideeën of morele principes nodig. Empathie en goede manieren volstaan.

Macht verandert alles

De meeste mensen deugen, maar alleen tot op zekere hoogte.

George Orwell had zelf ervaren hoe snel macht ontmenselijkt. Hij bracht enkele jaren door als politieagent in koloniaal Birma (het huidige Myanmar) waar hij merkte hoe zijn rol, een snotaap met een politiestok en een mandaat om de koloniale machinerie draaiende te houden, alle menselijke verhoudingen en ervaringen overhoop haalde – meest van al nog in zijn eigen hoofd. Macht verandert alles.

Dat zou het thema van zijn leven worden: terwijl intellectuelen dronken worden van hun eigen ideeën, de elite van hun geldzucht en politici van hun machtshonger, blijft het volk er nuchter onder. Hun machteloosheid behoedt hen voor erger.

Zodra ze hogerop geraken, beginnen mensen iets van hun elementaire fatsoen te verliezen. De intellectueel kijkt neer op alles waar de kleine man voor staat, en andersom doorziet die laatste het spel van macht en zogezegde idealen. De goedaardige sukkel uit Coming up for Air (1939) ziet de dreiging vanuit Duitsland zeer helder, maar voelt zich wat belachelijk slaap te laten om Hitler terwijl de huishuur om zijn aandacht vraagt: “For anyone who has to earn his living, such thought are just plain foolishness.”

Toch was er niets lichtgelovig of populistisch aan Orwells gewone-mensbeeld. Zijn bekendste boeken zijn een waarschuwing voor wat gebeurt als het slechte in mensen uitgebuit wordt, hun al te ontvlambare groepsdenken, jaloezie, en een kortzichtigheid die noodzakelijke politieke vooruitgang vaak in de weg staat.

Common decency wordt onmogelijk door mensonwaardige ongelijkheid, of als ze verscheurd wordt door allerlei ‘ismen’, als mensen gedwongen worden kant te kiezen langs tribale, nationale of religieuze lijnen of – een van mijn favoriete essays – als ze opgepookt worden door hatelijke onnozelheden als voetbal: “If you wanted to add to the vast fund of ill-will existing in the world at this moment, you could hardly do it better than by a series of football matches.”

De profetieën van Orwell zijn intussen clichés geworden, Big Brother enzovoort, maar zijn onderliggende zoektocht naar politieke omstandigheden waarin mensen wél blijven deugen worden meestal vergeten.

Hoe blijven mensen deugen?

Het is een kwestie van terughoudendheid. Een democratie herken je aan wat niét politiek is.

Ik denk dat de weerzin tegen Groen – terecht of niet – grotendeels daar ligt: in het idee dat het ‘anders gaan leven’ geen nobel doel maar een nodeloos dictaat dreigt te worden, dat het persoonlijke verpolitiekt wordt. Het vat meteen de spanning die ook in Orwells socialisme zat, tussen de nood aan verandering en de hang naar ‘gewoon doen’. Het systeem moet anders, niet de mensen.

Ook aan de andere kant van het spectrum worden persoonlijke keuzes in politieke termen gegoten – alsof je geslacht of liefdesleven ooit bij meerderheid beslist wordt – en politieke discussies op het vulgaire af persoonlijk gespeeld worden. Want echte Vlamingen willen auto’s, kernenergie en mattentaarten maar geen mondkapjes of migranten.

Als Orwell tegen zijn karakter in een politiek schrijver werd, was het alleen maar om niet-politieke waarden te beschermen. Ook een tijd als de onze is maar draaglijk als we de politiek terugbrengen tot de essentie: een manier om maatschappelijke keuzes samen te maken, en het persoonlijke netjes gerust te laten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234