Vrijdag 19/08/2022
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

Een klein deel van de bevolking eigent zich het recht toe schuld van onschuld te scheiden, en duldt daarbij geen tegenspraak

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Vincent Stuer.

Mark Elchardus

Wie obsceniteiten meende te zien in de Pride kan dat niet zeggen zonder ‘liberale grondrechten’ te schenden (aldus professor Wouter Duyck op Twitter). Dat lijkt me een potsierlijke manier om te zeggen dat men met iemand van mening verschilt over wat obsceen is.

Naar aanleiding van het incident met de regenboogvlag in het Xaveriuscollege in Borgerhout oppert Jurgen Slembrouck voorzichtig dat een dergelijk activisme misschien niet de meest strategische manier is om regenboogrechten te bevorderen. Dat werd hem kwalijk genomen door een falanx van universitairen. Zij achten zijn argumentatie “niet onschuldig” en stellen dat hij het gelijkheidsstreven in diskrediet wil brengen. Zijn stelling zelf krijgt geen aandacht. De verwijten zijn bedoeld om Slembrouck voor te stellen als iemand die aan de schuldige kant van de mensheid staat.

Nadat Tom Van Grieken, die daar al lang staat, een gastcollege gaf aan de KU Leuven reageerden tientallen academici en studenten met de vraag hem van de campus te bannen (DS 26/5). Al die vormen van onverdraagzaamheid binnen het bestek van drie of vier zonnige dagen in mei. Wie het over een wat langere termijn volgt, kan er een deprimerend en alarmerend boek mee vullen.

Een klein deel van de bevolking eigent zich het recht toe schuld van onschuld, recht van onrecht te scheiden, en duldt daarbij geen tegenspraak. Het gaat om mensen die zich opstellen als inquisiteurs: hun waarheid is dé waarheid. Zij schermen zich af van kritiek door deze toe te schrijven aan aandoeningen: islamofobie, xenofobie, homofobie, transfobie… Een mening die afwijkt van die van hen schendt een grondrecht en wijst op ziekte of zonde.

Verboden te verbieden

Het is even wennen voor iemand van mijn leeftijd. Mijn studententijd stond in het teken van het ‘verboden te verbieden’, waarvan ik later besefte dat het wat kort door de bocht was. Maar een wereld waarin universitairen in naam van liberalisme en progressiviteit op de eerste rij staan om te veroordelen en te verbieden? Not my cup of tea.

Het is niet de eerste keer dat zoiets gebeurt. Een cancelbeweging met een betrekkelijk grote impact op onze beschaving deed zich voor in de vierde en vijfde eeuw, bij de overgang van heidendom naar christendom. De heidenen, zo leerden we vroeger op school, “bekeerden zich”. Geenszins. Zij werden onderdrukt en de hardnekkigen werden geliquideerd. De beelden die zij vereerden werden van hun sokkel gehaald. Wie nog heidense teksten kopieerde, werd de handen afgehakt.

Er is dus wel vooruitgang. Wie vandaag tegen het officiële geloof optornt, ziet enkel zijn loopbaan geamputeerd. De heilige Basilius, van wie we pieus een paar ruggenwervels bewaren in Brugge, wilde het verleden beoordelen in het licht van het heden en alle heidense teksten onderwerpen aan de vuurproef van de nieuwe, christelijke moraal. Dat lukte maar gedeeltelijk. Gelukkig, anders zou de renaissance onmogelijk zijn geweest.

Basilius is terug, in de gedaante van ontelbare proffen, assistenten en doctorandi. Zij delen de mensheid weer op in uitverkorenen en gedoemden. Christelijke schilders hebben dat vaak afgebeeld, enerzijds de uitverkorenen die opstijgen naar het licht, anderzijds de gedoemden die kermend en kronkelend neerdalen naar duisternis, hellevuur en de jaren dertig. In het christendom overleefde dat repressieve denken vooral in het puritanisme. Vandaar dat het nu overwaait uit Amerika.

De wereld die de uitverkorenen ons opdringen is saai: enerzijds goede, anderzijds slechte mensen. Geen romanschrijver die daarmee aan de slag gaat. Belangwekkende mensen zijn goed én slecht, en precies daarom boeiend. De racist die nagenoeg alleen, met aanvankelijk niet veel meer dan zijn retorisch talent, weerstand bood tegen de nazi’s heette Churchill. De Britse premier Boris Johnson maakte zich kwaad omdat zijn idool Churchill van racisme werd beschuldigd, vergetend dat ook een racist de wereld kan redden, net zoals een slavenhouder democratie kan vestigen. Churchill en Jefferson verdienen hun standbeeld. Wij leven allemaal in de schaduw, evenzeer als in het licht van ons verleden. Dat geldt nog meer voor gemeenschappen dan voor individuen.

Dat inzicht werd verwerkt in een instelling: de democratie. Eigenlijk een manier om niet langer te leven met goede en slechte mensen, maar gewoon met mensen die onderling van mening verschillen over wat wenselijk en onwenselijk is. Via vrije meningsuiting en debat kan daarover dan worden gediscussieerd, kan worden gezocht naar compromissen, en uiteindelijk iets worden afgesproken waarin een meerderheid zich kan vinden. Die geniale instelling wordt nu weer vervangen door een samenleving opgedeeld in rechtschapenen en verwerpelijken. Liberalen spreken zelfs niet meer van democratie maar van de tirannie van de meerderheid. De uitverkorenen vormen inderdaad een minderheid waarvan de dwingelandij de onmondigheid van de meerderheid veronderstelt.

Zelfs Sisyphus zou het beu worden. Sinds de eerste cancelbeweging is het steeds herbeginnen, om de halve eeuw of zo. Dus ja kameraden, nogmaals bergop, tegen de stroom in, voor rede en vrijheid, voor debat, compromis en meerderheid. We moeten, schreef Albert Camus, ons Sisyphus voorstellen als een gelukkig man.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234