Zondag 28/11/2021
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

OpinieMark Elchardus

Eerst Amerika, dan de Angelsaksische wereld: een culturele hergroepering waarbij continentaal Europa een verre neef wordt

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Vincent Stuer.

Het trilaterale veiligheidspact tussen de VS, Australië en Groot-Brittannië (het Aukus-akkoord) verheldert de prioriteiten van buiten- én van binnenlandbeleid.

Het maakt duidelijk dat de ‘geo’ in ‘geopolitiek’ van doorslaggevend belang is. Australië ligt strategisch voor het anti-China-beleid van de VS, Frankrijk niet. Daarom kon de Australische 56 miljard bestelling voor Franse onderzeeërs vlot worden opgezegd en vervangen door een order bij Amerikaanse bedrijven. Elkaar afdreigen met wapens is big business. De Franse ontgoocheling is overigens een van de talrijke voorbeelden van hoe de VS op de hoogtechnologische markt concurrenten de pas afsnijdt. Het veiligheidspact mikt ook op het delen en verder ontwikkelen van cruciale technologieën zoals artificiële intelligentie en de capaciteit tot cyberoorlogsvoering. Wie daarin achterblijft, verschrompelt geopolitiek.

Europa staat aan de zijlijn. De Franse president en zijn minister van Buitenlandse Zaken waren kwaad. Zij werden niet geraadpleegd, zelfs niet tijdig ingelicht. Zelfde klacht bij de Europese leiders. Die herhaalden in feite wat zij eerder al zegden over de wijze waarop Amerika zich uit Afghanistan terugtrok. Onze media wilden zo graag een radicale breuk zien tussen Trump en Biden dat de continuïteit hen ontging. Biden heeft een andere manier om ‘America first’ te zeggen, gevolgd door een verzoenend telefoongesprek, maar daarom een niet minder gevolgrijke. Eerst Amerika, dan de Angelsaksische wereld, daar komt het op neer, een culturele hergroepering waarbij continentaal Europa een verre neef wordt.

De Liga van Democratieën waarmee Biden uitpakt, blijkt een dekmantel voor Amerikaanse belangen, een middel om de hetze tegen China op te voeren. Onze media werkten vlijtig mee. Schendingen van de mensenrechten in China werden breed uitgesmeerd, gewoon omdat de VS en China verwikkeld zijn in een regionale strijd voor heerschappij. Amerikaanse dominantie in de Indo-Pacific wordt in Amerikaanse bronnen omschreven als een ‘op regels gebaseerde maritieme orde’. Chinese dominantie geldt als ‘bad behavior’. Dat is onderdeel van wat de vroegere decaan van Harvard’s Kennedy School of Government, Graham Allison, “Thucydides’ val” noemt: het geheel van de vaak onbeheersbare ontwikkelingen die leiden tot oorlog als een grootmacht een andere dreigt te vervangen. Thucydides was een Atheense legeraanvoerder en historicus, die op die manier de oorlog tussen Athene en Sparta verklaarde. Voor Europa is het belangrijk niet te worden meegesleurd in een dergelijk conflict, eventueel ervoor te zorgen dat niet in de val van Thucydides wordt getrapt. Tegenover China past geenszins een naïeve houding, maar evenmin een machteloos volgen van het America First beleid. Amerikaanse en Europese geopolitieke belangen sporen niet volkomen.

Geografie telt. Neem onze nauwe buur, Afrika. Daar komen we China tegen. China oefent een bijzondere aantrekkingskracht uit op tal van Afrikaanse landen: als een model van indrukwekkende economische groei, gekoppeld aan de afwezigheid van het selectieve Europese zwaaien met mensenrechten, het geheel verpakt in een narratief dat wijst op het gedeelde verleden van China en Afrika als slachtoffers van Europees imperialisme. Welk verhaal stellen wij daartegenover? Het is belangrijk dat Afrikaanse landen kiezen voor democratie, maar hoe overtuigend zijn wij als we democratie preken terwijl meerderheden in de Europese landen van oordeel zijn dat stemmen geen zin meer heeft, dat toch niet naar de kiezer wordt geluisterd? Weldra worden we geconfronteerd met een wereld waarin de burgers van autocratische regimes meer luisterbereidheid ervaren vanwege hun leiders dan de burgers van democratieën.

Dat heeft overigens wel iets met China te maken. Het waren vooral de leden van de maoïstische partijen van weleer – doorgaans omschreven als ‘de Chinezen’ – die zich beschouwden als een verlichte voorhoede die beter dan het volk wist waar dat volk naartoe moest. Die houding heeft zich verspreid. In heel wat partijen zitten nu mandatarissen en ‘experts’ die ‘luisteren naar mensen’ en de ‘kiezer achternalopen’ bijzonder vies vinden. De falende Nederlandse minister van buitenlandse zaken, Sigrid Kaag, drukte die overtuiging ooit uit door te stellen dat een politicus geen draagvlak moet zoeken, maar moet maken, lees, de kiezer niet moet volgen, maar moet manipuleren. Dat zal de Chinese Communistische Partij altijd beter doen dan wie ook.

Internationale machtsverschuivingen dwingen de EU en haar lidstaten tot strategische onafhankelijkheid en de technologische ontwikkelingen en defensie-uitgaven die daartoe nodig zijn. Zij reiken echter ook bijzonder dringende nationale opdrachten aan: bovenal de democratie herstellen, weer geloofwaardig en aantrekkelijk maken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234