Maandag 08/08/2022

Opinie

En waarom geen links-populisme, Mark Elchardus?

Archiefbeeld: de vuist van Podemos-europarlementslid Pablo Iglesias. Beeld AFP
Archiefbeeld: de vuist van Podemos-europarlementslid Pablo Iglesias.Beeld AFP
Anton Jäger

Anton Jäger is doctorandus aan de Universiteit van Cambridge. Hij schrijft momenteel een dissertatie over de geschiedenis van het Europese populisme.

In een recent opiniestuk in De Morgen klaagt VUB-professor Mark Elchardus over de vernietigende invloed van het ‘populisme’ op de democratie. Zoals hij schrijft, hebben populisten “een zeer negatieve houding ten opzichte van intermediaire structuren, vertegenwoordigers en middenveldorganisaties”, en een “ronduit vijandige houding ten opzichte van die instellingen van een moderne staat die in grote mate van de rechtstreekse invloed van de burger worden afgeschermd.” “Het populisme”, stelt Elchardus, wordt voorgesteld als “de enige ware vorm van democratie, omdat het onversneden, zonder tussenschakels, de volkswil weergeeft.” In dit schema is elke vorm van een ‘democratisch’ links-populisme volgens hem dan ook een “ijdele hoop”, aangezien het enkel zijn huik naar de rechts-populistische wind kan hangen.

Anton Jäger Beeld (RV)
Anton JägerBeeld (RV)

Ultieme arene

Elchardus heeft echter een alternatief. Tegenover deze populistische tendens, houdt hij een pleidooi voor een herwaardering van de representatieve democratie. Dit betekent dat, in tegenstelling tot de toenemende neiging tot referenda, volksraadplegingen, of burgerraden, de ultieme arena voor democratische politiek voor hem nog steeds als parlementair moet worden gezien. Het vermogen van professionele politici om complexe kwesties te behandelen, kan zich niet meten met de vliedende aandacht die gewone burgers aan beleidskwesties spenderen – uit tijdsgebrek, of simpelweg uit apathie. Representatie is voor Elchardus de kostbaarste aller moderne uitvindingen: zij biedt een brug tussen rechtsstaat en volkssoevereiniteit; een middenweg tussen de ‘tirannie van de meerderheid’ en brute technocratie. Een optie die voor hem steeds zeldzamer is geworden in recente jaren, met de opkomst van figuren à la Wilders, Orban, Trump, Le Pen, et cetera.

Samen met politieke wetenschappers als Stefan Rummens beklaagt Elchardus zich bovenal over het verval van de oude partijdemocratie: een systeem waarin politieke partijen als mediërende organen opereren tussen de staat en de samenleving, die ordentelijk de belangen van groepen op staatsniveau kunnen vertalen. Dit model staat de laatste jaren onder druk: een dalend aantal partijleden, een doorgedreven Europeanisering, alsook de overgave van politieke macht aan onverkozen instellingen lijken het aloude partijsysteem in diskrediet te hebben gebracht.

De algemene 'volkswil'

In de plaats van de traditionele partijen komen populisten met een moraal van de ‘algemene deler’. Deze pretenderen de algemene ‘volkswil’ te belichamen, maar willen eigenlijk enkel één bepaald segment van de bevolking uitkiezen als het ‘authentieke’ en ‘ware’ volk. Volgens politicoloog Jan-Werner Müller zien populisten enkel één deel van de bevolking als het legitieme subject voor democratische besluitvorming, die tegenover een corrupte elite staan. Voor Orban zijn dit de ‘kosmopolieten’, voor Wilders de ‘Gutmenschen’, terwijl het voor N-VA ‘wereldvreemde rechters’ zijn. Zie daar een samenvatting van de laatste twintig jaar Europese politiek.

Men kan zich echter afvragen hoe terecht Elchardus’ nostalgie voor het partijmodel werkelijk is. Terwijl hij een lange lijst aan pijnpunten aanhaalt voor traditionele Europese partijen – immigratie, economische ongelijkheid, mensenrechtenfundamentalisme – lijkt hij maar moeilijk de mogelijke gevaren van het oude partijmodel te onderkennen. Hij onderschat ook hoezeer de professionalisering van de politiek (of, het vervangen van politieke vertegenwoordigers door een kaste van beroepspolitici) de democratische beloftes van zijn representatief systeem te niet doet. Dat betekent dat beroepspolitici, hoewel zij formeel instaan voor het vertegenwoordigen van welbepaalde maatschappelijke interesses, op den duur vooral aan andere leden van de elite rekenschap moeten afleggen.

Corrupt systeem

Dat is echter niet het enige probleem van het huidige representatieve systeem. Het betekent ook dat professionele politici zelf sneller ten prooi vallen aan extraparlementaire belangen, zij het in de vorm van multinationals of rijke donoren. Geen van die problemen zijn de partijdemocratie ooit vreemd geweest. Eerder gaat het erom dat globalisering en stijgende ongelijkheid deze trends vooral verergerd hebben. Ook in België komt het gros van de politici uit welbepaalde sociale milieus, is lid van een veelvoud aan informele clubs, en is voor hun carrière vergroeid met staatsmacht (of het nu over postjes of over aandelenwoeker gaat).

Het succes van zogenaamde ‘links-populisten’ zoals Podemos of Bernie Sanders in de VS laat zich dan ook makkelijk verklaren. Eerder dan een groep kiezers een etnische zondebok toe te kennen, wijzen zij op de corrupte aard van het hedendaags systeem, waarin particuliere belangen universele belangen overstijgen. Het feit dat de 8 rijkste personen ter wereld evenveel rijkdom bezitten als de overige 50 procent van de wereldbevolking is enkel het meest extreme symptoom van deze trend. In Spanje leeft een derde van de kinderen op de rand van de armoede; in Griekenland balanceert 50 procent van de bevolking tussen armoede en precariteit.

Herstel van democratie

Links-populistische bewegingen trachten deze ontwikkelingen tegen te gaan, niet door een vlucht van de vertegenwoordiging, maar, eerder door de originele beloftes van de vertegenwoordiging te herstellen; door een genereuzere welvaartstaat in de VS, door directere inspraak in Spanje. Meer dan voor een plotse omwenteling, zijn beide ‘links-populisten’ voorstanders van een herstel van enkele democratische basiswaarden, zonder ooit de basis van een rechtsstaat in gevaar te brengen.

Dit betekent inderdaad dat links-populisten een grotere inbreng van burgers kunnen vragen in politieke besluitvorming door plebiscieten en andere ‘populistische’ instrumenten. Geen van deze sluit echter – zoals zowel het Sanders- als het Podemos-fenomeen aantonen – het voortbestaan van een partijdemocratie uit. Wat zij echter wel trachten te verhelpen, is een systeem waarin een politieke elite zich uiteindelijk probeert te isoleren van haar kiezers – of het nu over Brusselse achterkamers of Amerikaanse Superpacs gaat. Een links-populisme is geen kwestie van voor of tegen vertegenwoordiging zijn. Eerder gaat het over een veel belangrijkere vraag, die het voortbestaan van vertegenwoordiging zelf aangaat: hoe kan het huidige representatief weer hersteld worden, zodat het merendeel van de burgers wel vertegenwoordigd wordt op statelijk niveau?

Door de mogelijkheid van een links-populisme van in den beginne uit te sluiten, bewijst Elchardus echter noch de democratie, noch de rechtsstaat een dienst. Hij geeft eerder een totale vrijbrief aan het rechts-populisme, dat in dergelijke situatie zowel een decadente partijdemocratie als een onwetend links de loef kan afsteken. Men kan zich de vraag stellen hoe democratisch dergelijke uitkomst dan wel is, in een wereld waarin een ‘rechts-populist’ straks zijn intrek neemt in het Witte Huis.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234