Woensdag 17/08/2022

OpinieLaurens De Vos

Het is vandaag makkelijker van rol te wisselen in het dagelijks leven dan op het toneel

Vandaag zouden NTGent-acteur Oscar van Rompay en schrijver Peter Verhelst hun voorstelling 'Africa' niet meer kunnen maken. Van Rompay schilderde er zijn gezicht zwart, in een soort van (onmogelijke) queeste van de blanke om het hart van Afrika te doorvoelen. Beeld © Kurt Van der Elst
Vandaag zouden NTGent-acteur Oscar van Rompay en schrijver Peter Verhelst hun voorstelling 'Africa' niet meer kunnen maken. Van Rompay schilderde er zijn gezicht zwart, in een soort van (onmogelijke) queeste van de blanke om het hart van Afrika te doorvoelen.Beeld © Kurt Van der Elst

Laurens De Vos is auteur van Dramatische vrouwen. Een geschiedenis langs iconische theaterpersonages (Vrijdag). Hij is verbonden aan het departement Theaterwetenschap van de Universiteit van Amsterdam.

Laurens De Vos

Een zucht van opluchting trok door menig Vlaams theaterhuis en -gezelschap, toen bleek dat Vlaams minister van cultuur Jan Jambon (N-VA) 25 miljoen euro extra subsidies had gevonden om de gezelschappen met een positief advies buiten budget en zelfs enkele met een negatief advies alsnog aan boord te houden. Samen met het Toneelhuis zijn ook belangrijke spelers als Needcompany, Kaaitheater, de Kopergietery, Zuidpool, Eastman en Nona opgevist.

Maar nu deze huizen en gezelschappen gered zijn, wacht hen een andere taak: het theater zelf redden. Heel wat regisseurs en acteurs maken zich zorgen over een nieuw puritanisme dat om zich heen grijpt in hun sector. De vraag met welke maatschappelijke gevoeligheden makers op het toneel best rekening houden, is omgeslagen naar een stille wanhoopskreet: hun artistieke vrijheid wordt steeds stringenter aan banden gelegd.

Het wezen van theater zelf komt immers meer en meer onder vuur te liggen; dat is de mogelijkheid een rol te spelen, met andere woorden je te verplaatsen in iemand anders. Onder druk van de wokebeweging wordt het theater echter langzaam maar zeker een navelstaarderige plek waar de empathie en het doorvoelen van de gedachten en gevoelens van wie anders is niet meer aan bod mogen komen, zeg maar gecanceld worden. Vooral freelancers, die zich minder controverse kunnen veroorloven, gaan gebukt onder de toenemende druk naar censuur. Aan conservatoria is het voor docenten op eieren lopen om niemand van de studenten voor het hoofd te stoten. Het zijn al enige tijd geen plaatsen meer waar verbeelding en creativiteit vrij spel hebben.

Paradox van deze tijd

Vanuit een losgeslagen identitair denken wordt acteurs en theatermakers een beroepsverbod opgelegd om een rol te spelen waarmee zij als persoon niet samenvallen. Zwarte en blanke personages mogen enkel nog gespeeld worden door respectievelijk gekleurde en blanke acteurs. Vandaag zouden NTGent-acteur Oscar van Rompay en schrijver Peter Verhelst hun voorstelling Africa niet meer kunnen maken. Van Rompay schilderde er zijn gezicht zwart, in een soort van (onmogelijke) queeste van de blanke om het hart van Afrika te doorvoelen. De seksuele geaardheid van acteurs en actrices moet overeenkomen met die van de rollen die ze vertolken. Girl, het alom geprezen filmdebuut van Lukas Dhont, kreeg ook bijzonder vileine kritieken over zich heen omdat hoofdrolspeler Viktor Polster zelf geen transvrouw was. De Amerikaanse actrice Scarlett Johansson kreeg zelfs de kans niet; zij moest zich onder aanhoudende druk terugtrekken uit de film Rub & Tug waarin ze een trans man zou spelen.

De voorbeelden zijn legio. Tegenwoordig gaan zelfs stemmen op om mannen en vrouwen enkel nog hun eigen sekse te laten spelen. Dat is de paradox van deze tijd: hoe meer tolerantie er is voor genderfluïditeit in de realiteit, hoe intoleranter men is ten aanzien van de kunst. Het is vandaag makkelijker van rol te wisselen in het dagelijks leven dan op het toneel.

Totalitaire visie

De identitaire stroming in theater en kunst reikt overigens verder dan gender. Theatermakers die in hun voorstellingen de wreedheid van daders en de fysieke en mentale foltering van slachtoffers willen laten zien, worden ter verantwoording geroepen omdat zij zich de pijn van anderen zouden toe-eigenen. Idem met het ensceneren van bijvoorbeeld personages die aan waanzin ten onder gaan. Dat die anderen fictionele personages zijn, doet er in deze totalitaire visie al lang niet meer toe. Vandaag moeten kunstenaars kunnen aantonen dat de wereld van de personages die zij scheppen indien niet samenvalt dan toch in het verlengde ligt van hun eigen leefwereld. Ik ben geen royaltywatcher, maar het lijkt me straks voor een regisseur die Hamlet wil opvoeren nog verdomd moeilijk te gaan worden een melancholische Deense prins te vinden die bovendien aan een zwaar oedipuscomplex lijdt.

Lange tijd hebben we gedacht dat vrijheid van meningsuiting in onze samenleving een verworven recht was. En we gingen er al zeker van uit dat theater – en kunst in het algemeen – een vrijplaats mag zijn waarin alles moet kunnen. We hebben ons – terecht – laatdunkend uitgelaten over de stuiptrekkingen van een katholiek conservatisme dat aanstoot nam aan een blote Maria-borst, of over de politieke heisa uit extreemrechtse hoek rond een ejaculerende man op scène.

Het gevaar nu komt van binnenuit; een kleine maar mondige groep van woke-activisten maakt het voor kunstenaars almaar moeilijker werken. Het enige dat hen rest is zichzelf te portretteren. Acteurs en theatermakers ontdubbelen zich in hun personages, schrijvers wenden zich tot autofictie. Als fictionele personages meer en meer gezien worden als een vorm van onethische en dus onverantwoorde toe-eigening, dan is er enkel nog het ‘authentieke en eerlijke’ verhaal van de auteur zelf dat als verhaalmateriaal kan dienen. Dat hoeft op zich geen slechte literatuur op te leveren, maar dat het een verarming vanjewelste is, staat buiten kijf.

Het kwalijke is dat een grote meerderheid van theatermakers, acteurs, schrijvers en docenten deze ontwikkeling met groot wantrouwen gadeslaat, maar slechts weinigen hier openlijk tegen in opstand komen. Bij het minste weerwoord dreigt immers de verbanning uit het beroep door de nieuw uit de grond gestampte moraalkerk. Kunstenaars die kritische kanttekeningen plaatsen bij een doorgeslagen gedachtepolitie worden meteen in de extreemrechtse hoek weggezet, voor de meesten niet meteen de meest gezellige biotoop. Nochtans staat alles hier op het spel. Meer dan een beknotting van de subsidies staat het theater zelf op het spel, wordt de bestaansreden van kunst en de mogelijkheid van inleving in de ander die de kunst ons biedt, onderuitgehaald. Voor deze uitdaging moet voor een keer niet richting de politiek gekeken worden, maar in de spiegel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234