Dinsdag 05/07/2022

ColumnMark Elchardus

Het lijkt het decor voor een dystopische roman. Het is bittere werkelijkheid voor EU-lidstaten in het oosten en zuidoosten

Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Vincent Stuer.

Mark Elchardus

Beeld u het volgende even in: in Frankrijk zijn de lonen dubbel zo hoog als bij ons, in Duitsland en Nederland zelfs drie keer hoger. Over de laatste tien jaar trokken duizenden Belgische artsen en zorgverstrekkers naar die buurlanden. Huisartsen zijn schaars nu, en de ziekenhuizen levensbedreigend onderbemand. In de nagenoeg verlaten woon-zorgcentra sterven de laatste bewoners eenzaam. De toestand is erger dan tijdens de pandemie van 20-24.

Veel gekwalificeerde jonge mensen, niet enkel artsen, kiezen voor de hogere lonen. Sommigen vinden werk niet ver over de grens, op een paar honderd kilometer van huis. Tal van gezinnen sturen één kostwinner naar het buitenland, terwijl de partner achterblijft met de kinderen. Eens per week, soms eens per maand is het gezin voor een paar dagen herenigd. Veel kinderen worden opgevoed door de grootouders. Talrijk zijn de gezinnen die zich in het buitenland vestigen. In de half verlaten dorpen en steden ziet men nog enkel ouderen en zieken, op zoek naar de winkels die nog open zijn.

Tekort aan arbeidskrachten

De bedrijven kampen met een schrijnend tekort aan arbeidskrachten. Werkgevers pleiten voor nieuwe immigratie en onderhandelen al met Afrikaanse landen. Een sombere stemming maakt zich meester van het land. Het al lage geboortecijfer daalt nog verder, wat de krimp van de bevolking versnelt. Over de laatste tien jaar slonk zij met twee miljoen. De vastgoedmarkt is ingestort. In de meeste steden komt de vuilniskar nog eens om de twee à drie weken langs. Er wordt veel gestolen, er is veel geweld, en onvoldoende politie om dat te voorkomen.

De Europese Commissie en de Wereldbank buigen zich over het lot van het land. Zij sluiten zich aan bij de werkgevers: laat snel een miljoen mensen overkomen uit Nigeria, Soedan, Pakistan, Bangladesh... Dat voorstel voor een turbo-omvolking stuit op verzet. Steeds meer mensen willen een ban op emigratie, maar zien niet hoe dat kan worden gerealiseerd. Dat verhindert niet dat de partijen die daarvoor pleiten hoge ogen gooien in de peilingen.

Het lijkt het decor voor een deprimerende dystopische roman, Mad Max in België. Het is bittere werkelijkheid voor EU-lidstaten in het oosten en zuidoosten van de Unie. Naar aanleiding van de volkstellingen in Kroatië en Bulgarije worden we daar weer even aan herinnerd. Over de laatste 10 jaar verloor Kroatië nagenoeg 10 procent van zijn bevolking, meer dan tijdens het oorlogsdecennium (1991-2001); in Bulgarije slonk zij met 13 procent. In Roemenië, Letland en Litouwen is het verlies waarschijnlijk nog groter. Naar schatting verloor Litouwen over de laatste tien jaar een kwart van zijn bevolking. De voorgestelde oplossing is uiteraard massamigratie uit Afrika om te compenseren voor de emigratie naar Noordwest-Europa. Geen laissez-faire, laissez-passer-beleid dus, maar een waarlijk Brussels “alleij circuleij”: van de Afrikaanse vlakten naar de Balkan, van de Balkan westwaarts, “migratie is van alle tijden”.

Grenscontroles

De promotoren van een Europese Unie zonder binnengrenzen hadden het zich misschien anders voorgesteld. In 2017 nog schreef de immer kosmopolitische Timothy Garton Ash: “Het was wonderlijk zonder belemmeringen te kunnen reizen van het ene naar het andere uiteinde van het continent, zonder grenscontroles binnen de zich uitbreidende zone van de staten die het Schengen-akkoord onderschrijven, en dat met slechts één soort valuta op zak, die kan worden gebruikt doorheen de eurozone.” De magie van dat “wonderlijke” reizen was voor tal van volkeren in 2017 al een demografische, sociale en economische nachtmerrie.

De offers die zowel vertrekkers als achterblijvers brengen, baten hun gemeenschappen niet. Volgens een studie van het Internationaal Monetair Fonds uit 2016 leidt het vrij verkeer van personen in de getroffen landen tot braindrain, reductie van de beschikbare arbeidskracht, verlaging van de productiviteit, negatieve impact op de economische groei, afname van de competitiviteit, stijging van de sociale uitgaven als een percentage van het bruto binnenlands product. Dat ogenschijnlijk krankzinnige beleid is wel batig voor de exportlanden, bovenal Duitsland. Zij kunnen hun producten vlot kwijt aan de landen van Centraal- en Oost-Europa, die het, zelfs bij lage lonen, moeilijk hebben concurrentieel te zijn. In ruil mogen zij hun zonen en dochters uitsturen, de beter opgeleiden eerst.

Heeft de Unie nog voldoende geweten om te zien hoe ongelijk die ruil is, nog voldoende veerkracht om de constructiefout te herstellen? De schuldige stilte over de pijn van de getroffen landen spreekt boekdelen. Zij zullen voor zichzelf moeten zorgen. Wellicht doen ze dat zoals mensen in perifere, achtergelaten en achtergestelde gebieden dat dikwijls doen: door te stemmen uit woede als laatste dam tegen wanhoop.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234