Zaterdag 28/05/2022

Opinie

Het vak 'bedrog' zou verplicht moeten zijn

null Beeld THINKSTOCK
Beeld THINKSTOCK

Roxane van Iperen is jurist en publicist en doet onderzoek naar bedrijfsethiek.

Roxane van Iperen

Het was het staartje van een programma over tieners die ten prooi aan 'loverboys' waren gevallen. Bijna zonder uitzondering verstandelijk beperkte meisjes die het moeilijk vonden de regie over hun leven te voeren. Om herhaling te voorkomen, moesten ze op een cursus 'nee zeggen.'

'Wat maakt het uit, joh, zeg nou gewoon ja.'
'Nee.'

'Doe niet zo moeilijk. Kom, ga mee.'

Het meisje twijfelde zichtbaar en een begeleider fluisterde in haar oor: 'Nu wordt het lastig. Nu moet je sterk zijn. Nee is nee.'

Gechoqueerd was ik, over het gebrek aan basale vaardigheden bij deze kwetsbare groep, het onvermogen to stand your ground, zoals de Engelsen het mooi zeggen. Maar lang had ik niet om daarbij stil te staan, want het journaal begon en opende met Volkswagen. Daar had een groep niet zo kwetsbare mensen - directie, commissarissen, managers, ingenieurs - de boel belazerd op duizelingwekkend grote schaal en verfijnde wijze. Het frauduleuze gedrag met uitstootwaarden trof bovendien niet alleen de levens van betrokkenen. Klanten, werknemers, aandeelhouders, de industrie en het milieu, kortom: de gehele samenleving is benadeeld. Je kan je afvragen op hoeveel momenten iemand bij Volkswagen nee had kunnen zeggen - en het niet heeft gedaan. Blijkbaar is de druk zo groot, dat zelfs hoogopgeleide volwassenen ervoor bezwijken. Of, zoals Nobelprijswinnaar Robert Shiller het zegt: wie geen bedrog pleegt, overleeft het niet. De Yale-professor heeft net een nieuw boek uit, 'Phishing for phools', waarin hij tot de conclusie komt dat bedrog en manipulatie centraal staan in het kapitalisme. 'Geraffineerde bedrijven verkopen u wat zij kwijt willen, niet wat u wil hebben', zegt Shiller. Is het zo ernstig?

Bedrijfscriminaliteit is van alle tijden, maar de mogelijkheden zijn vanaf de jaren '80 sterk toegenomen. Deregulering, privatisering, de verplaatsing van hele industrieën naar lagelonenlanden, de snelle uitbreiding van financiële markten en de digitale revolutie hebben een speelveld gecreëerd dat laagdrempelig, immens groot en met ontoereikend toezicht is. Combineer dat met een tijd waarin de bewondering voor individuele prestaties groot is, en je bent eigenlijk alleen nog een sukkel als je níet succesvol bent. Een perfecte voedingsbodem voor hetgeen Shiller zegt: als iedereen bedrog pleegt, moet jij dat ook wel doen. Het resultaat is een cirkel van wantrouwen, met - zoals Volkswagen, de financiële crisis en talloze andere voorbeelden aantonen - enorme belangen op het spel.

Roxane van Iperen. Beeld Roxane van Iperen
Roxane van Iperen.Beeld Roxane van Iperen

Deze cirkel is alleen te doorbreken met een aanpak gericht op zowel systeem als individu. Een catharsis vergelijkbaar met die in de wielerwereld, waarin iedereen - vuile renners én organisaties - schoon schip moest maken om met vertrouwen verder te kunnen. Nu we aan den lijve hebben ervaren dat bedrijfsleven en samenleving soms tegengestelde belangen hebben, kunnen we betere regelgeving opstellen.

Hebzucht, incompetentie en roekeloosheid zijn niet nieuw, maar floreren of minderen onder invloed van tijdgeest en randvoorwaarden. Bedrijven zelf hebben hierin een even belangrijke rol. Hoe kan het dat er in zoveel organisaties een cultuur heerst waarin toezicht niet of onvoldoende functioneert en kritische geesten het moeten afleggen tegen het keurslijf van het kortetermijndenken? Dat leidinggevenden niet meer varen op een eigen innerlijk kompas, maar slechts kijken of de compliance officer niet met zijn rode vlag zwaait? Zelfcorrigerend vermogen is een groot goed. Zo moet ook de topman van Volkswagen, Michael Horn, nu denken: in het voorjaar van 2014 ontving hij al de brief van een kleine non-profitorganisatie die de manipulatieve software in zijn wagens toevallig ontdekte. Hij had een kans het op te lossen, maar wachtte tot 3 september jl., toen Amerikaanse milieuwaakhond EPA luid aan de bel trok.

Ik zou willen omdraaien wat Shiller zegt: niet bedrog staat centraal in het kapitalisme, maar vertrouwen. Om dat te bereiken is er de noodzaak van een nieuwe generatie die van onderaf weer een ruggengraat in het bedrijfsleven installeert. Een goede eerste stap zou een verplicht vak 'bedrog' zijn, waarin studenten economie, rechten en management niet alleen brave theorieën krijgen voorgekauwd, maar in praktijksituaties leren hoe ze hun rug moeten rechthouden onder druk. Een vak waarin ze leren dat bedrog meestal niet voortvloeit uit grote beslissingen, maar een glijdende schaal is met subtiele momenten waarop je je conformeert aan de omgeving.

Wat de vele schandalen met topmanagers wel duidelijk hebben gemaakt: not standing your ground is niet voorbehouden aan kwetsbare meisjes. Het huidige systeem is dronken van overdaad en bandeloosheid, en de samenleving loopt te vaak met de kater rond. Daartegen helpt maar één ding: leren nee zeggen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234