Dinsdag 04/10/2022

OpinieLuckas Vander Taelen

Hoe het masker van de architect van de Holocaust afviel: ‘Ik geef toe dat ik vanaf het begin een fanaticus was’

Voormalig nazi-SS-officier Adolph Eichmann in het Israëlische Hooggerechtshof in 1962. Hij werd schuldig bevonden aan zijn aandeel in de afslachting van zes miljoen Joden door nazi-Duitsland en werd ter dood veroordeeld. 
 Beeld Belga
Voormalig nazi-SS-officier Adolph Eichmann in het Israëlische Hooggerechtshof in 1962. Hij werd schuldig bevonden aan zijn aandeel in de afslachting van zes miljoen Joden door nazi-Duitsland en werd ter dood veroordeeld.Beeld Belga

Luckas Vander Taelen is columnist en historicus.

Luckas Vander Taelen

In Israël is er veel ophef over The Devil’s Confession: The Lost Eichmann Tapes, een driedelige documentairereeks over de architect van de Holocaust. Eichmann werd in 1960 door de Israëlische geheime dienst ontvoerd vanuit Argentinië. Er volgde een lang proces in Jeruzalem, dat uitliep op zijn executie.

De serie geeft nieuw inzicht geeft in de huiveringwekkende persoonlijkheid van Eichmann. De makers konden gebruikmaken van de 70 uur durende bandopnames die Willem Sassen, een voormalig nazi-journalist, in 1957 met hem gemaakt had in Buenos Aires. Sassen zag die als basis voor een boek dat pas na Eichmanns dood zou worden uitgebracht.

Het bestaan van die tapes was al lang bekend. Gideon Haser, hoofdaanklager bij het proces van Eichmann, probeerde ze in handen te krijgen. Hij had er zelfs heel veel geld voor over, maar de toenmalige bezitter wou niet dat ze door de rechtbank gebruikt zouden worden. Haser beschikte wel over een geschreven versie van 700 pagina’s , maar die was volgens Eichmann geen getrouwe weergave van wat hij gezegd had tegen Sassen. Daarom besloten de Israëlische rechters die niet te gebruiken, tot frustratie van Haser die goed besefte dat Eichmann niet veel had kunnen inbrengen tegen zijn eigen opgenomen bekentenissen.

In de documentaire zijn die dus wel te horen. De opnames waren terechtgekomen in een Duits archief, dat ze reserveerde voor wetenschappelijk onderzoek. De makers van The Devil’s Confession verkregen uitzonderlijk de toestemming om ze in hun film te gebruiken. In re-enactments is te zien hoe Eichmann met sympathisanten eet en drinkt en zonder enige terughoudendheid met veel enthousiasme vertelt over zijn naziverleden. Het Israëlische publiek kan eindelijk de echte Eichmann zien, ver van de rol die hij met verve gespeeld had tijdens zijn proces, die er een was van een gewetenloos ambtenaar.

Bureaucraat met brilletje

Merkwaardig is wel dat er een tv-serie nodig is om het masker van Eichmann te laten vallen. Want de Vlaamse auteur Stan Lauryssens schreef in 1988 al De fatale vriendschappen van Adolf Eichmann, een roman waarin de tapes een belangrijke rol spelen. Hij had die kunnen beluisteren omdat hij erin geslaagd was Willem Sassen te ontmoeten. De Duitse Bettina Stangeth bracht in 2011 Eichmann Before Jeruzalem uit, ook gebaseerd op de opnames, met de sprekende ondertitel: The Unexamined Life of a Mass Murderer.

Toen Eichmann terechtstond in Jeruzalem, werd het proces ter plaatse door meer dan 500 journalisten gevolgd. Ook door de bekende Duitse filosofe Hannah Arendt en de Nederlandse schrijver Harry Mulisch, als verslaggever voor het weekblad Elsevier. Mulisch schreef er later De zaak 40/61 over. Twee jaar na het proces publiceerde Ahrendt Eichmann in Jeruzalem. Een verslag over de banaliteit van het kwaad haar visie op Eichmann. Net als Mulisch schetste zij het beeld van een saaie bureaucraat met een brilletje die niet meer deed dan bevelen opvolgen en niet wou weten dat hij een onderdeel was van een infernaal raderwerk dat zes miljoen Joden de dood injoeg. Ook volgens Mulisch was hij niet meer dan een schakel. Hij wou vooral verhinderen dat de verantwoordelijkheid van de gehele Duitse bevolking zou worden geminimaliseerd door Eichmann als de ultieme boosdoener af te schilderen. Opvallend is dat zowel Mulisch als Ahrendt een zelfde zin gebruiken over Eichmann: “Hij wist niet wat hij deed.” De beide schrijvers zagen in Eichmann een onopvallende burger die door zijn administratieve daden het absolute kwaad pleegde.

Historicus Luckas Vander Taelen. Beeld Photo News
Historicus Luckas Vander Taelen.Beeld Photo News

Nu is te horen en te zien dat Eichmann wel heel goed wist wat hij deed. “Ik geef toe dat ik vanaf het begin een fanaticus was”, zegt hij als hij het heeft over een ontmoeting met SS-generaal Reinhard Heyndrich, die hem vraagt het Jodendom te bestuderen. Hij vertelt aan Sassen dat bij zijn later organisatorische werk van de Holocaust hem het lot van de Joden, waarvan hij het transport naar Auschwitz plande, niets kon schelen. Tijdens het proces weigerde hij de verantwoordelijkheid van de uitroeiing van de naar Auschwitz gedeporteerden op zich te nemen. Maar aan de Nederlandse nazi-journalist had hij vier jaar eerder verteld dat hij heel goed wist dat ouderen en kinderen meteen bij hun aankomst in het dodenkamp vergast zouden worden. “Wie niet kon werken, moest meteen naar de Endlösung gestuurd worden, punt uit”, zegt Eichmann zonder dubbelzinnigheid.

Dat hij geen bedenkingen had bij het plan om het Joodse volk volledig uit te roeien, blijkt overduidelijk als hij stelt: “Als we 10,3 miljoen Joden vermoord zouden hebben, dan zou ik tevreden kunnen zeggen dat we een vijand vermoord hebben. Dan hadden we onze missie volbracht.”

Eichmann was een geëngageerd antisemiet, iets wat hij gedurende het proces bleef ontkennen. Maar tijdens de opgenomen gesprekken mept hij een vlieg neer en voegt er lachend aan toe dat “die een Joods karakter” had. Op een ander moment besluit hij: “Indien ik niet had gezorgd voor het transport, zouden de Joden nooit zijn afgeleverd in het slachthuis.”

Totale ontkenning

Eichmann had waarschijnlijk van bij zijn arrestatie beseft dat hij enkel aan de galg zou kunnen ontsnappen als hij zich kon laten doorgaan als een onbetekenend ambtenaar die enkel deed wat hem opgedragen werd. Dat blijkt al tijdens het lange verhoor dat Avner Less, kapitein van de Israëlische politie van hem afnam. Eichmann beweert tijdens dat onderhoud meteen dat hij in het begin dacht dat de Endlösung niets te maken had met fysieke eliminatie. Er was sprake geweest van deportatie van Joden naar Madagaskar. Volgens Eichmann waren het Heydrich en Himmler die de Endlösung een dodelijke invulling hadden gegeven.

Op alle bezwarende verklaringen van andere nazi’s over zijn betrokkenheid, antwoordt hij systematisch dat het leugens zijn, of dat hij het zich niet meer herinnert. Hoewel hij medeverantwoordelijk was voor de inrichting van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau houdt hij vol niet te weten waar de gaskamers zich juist bevonden. Hij houdt zijn ondervrager zelfs voor de gek als hij zegt niet te weten dat Zyklon B de naam is van het giftig gas waarmee de Joden vergast werden. Tijdens het proces paste hij dezelfde strategie van totale ontkenning toe. Men kan er hem terecht van verdenken dat hij zich als een volleerd acteur ook de lichaamstaal van een stoffige bureaucraat eigen had gemaakt.

De makers van de serie brengen in herinnering dat Eichmann zelf secretaris was geweest bij de beruchte Wahnsee-conferentie in januari 1942, waar de topnazis besloten het ‘Joodse probleem’ op te lossen met de totale vernietiging. Ook hier was Eichmann niet de bescheiden ambtenaar in de achtergrond, maar speelde hij volgens regisseur Yariv Mozer een belangrijke rol. Op de opnames is te horen dat hijzelf beweert de uitdrukking ‘Endlösung’ als eerste gebruikt te hebben: “Onschuldige woorden waren toen veel in gebruik als camouflage voor de massa-uitroeiing en de moordpartijen. Het waren allemaal synoniemen voor moord.”

Hoe groot zijn rol tijdens de conferentie wel was, blijkt als Eichmann vertelt dat hij het protocol van de Endlösung heeft opgesteld en aan de nummer twee in de nazihiërarchie, Hermann Göring, ter ondertekening heeft voorgelegd. Ook als die voorstelling van de feiten vals zou zijn, dan bewijst ze in ieder geval dat de in Argentinië ondergedoken Eichmann vijftien jaar na de feiten er niet aan dacht zijn medeplichtigheid te minimaliseren, maar er integendeel zelfs over opschepte.

Maskerade

Er was al eerder bekend dat tijdens zijn proces Eichmann één keer uit zijn rol van bescheiden ambtenaar was gevallen. Op een onbewaakt moment had hij tegenover journalisten enkele bedenkelijke uitspraken gedaan over Joden. Hannah Arendt was toen net even de zaal uit. Op geen enkel moment heeft zij later haar eigen stelling over de banaliteit van het kwaad in vraag gesteld. Het is nochtans ondenkbaar dat zij niet op de hoogte zou zijn geweest van het bestaan van de opnames van Sassen. Zij bleef erbij dat de Holocaust alleen mogelijk was door de bureaucratisering van het naziregime en het werk van ijverige ambtenaren, waarvan Eichmann voor haar het ultieme symbool was. Dat zij daarbij zo ver ging een onderscheid te maken tussen hem en de andere topnazi’s toont aan hoezeer zij in de maskerade van Eichmann was getrapt. Gelukkig geloofden de rechters hem niet. De kans is niet gering dat zij door de lectuur van de transcripties van de opnames wisten dat Eichmann wel degelijk een sadistische, antisemitische nazi was.

Ahrendts stelling dat het kwaad heel banaal kan zijn, blijft zeker interessant. Alleen is ze niet van toepassing op Adolf Eichmann. Het is jammer dat zij zich net zoals Harry Mulisch heeft laten misleiden door de architect van de Holocaust. Dat is het historisch belang van The Devil’s Confession: dat ze Eichmann met eigen stem zijn criminele daden laat bekennen. Die zijn niet het werk van een overijverige functionaris, maar van een duivelse oorlogsmisdadiger. Het is te hopen dat deze serie binnenkort ook op onze zenders te zien zal zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234