Zaterdag 02/07/2022

Opinie

Laten we in 2017 met (op zijn minst) twee woorden spreken

De zus van Anis Amri, de verdachte van de aanslag in Berlijn, met een portret van haar doodgeschoten broer. Veel media omschreven Amri vaak als louter 'moslim', iets wat Van Bendegem tegen de borst stuit. Beeld AFP
De zus van Anis Amri, de verdachte van de aanslag in Berlijn, met een portret van haar doodgeschoten broer. Veel media omschreven Amri vaak als louter 'moslim', iets wat Van Bendegem tegen de borst stuit.Beeld AFP

Prof. Dr. Jean Paul Van Bendegem is als wiskundige en filosoof verbonden aan de VUB.

Jean Paul Van Bendegem

Neen, dit is geen oproep om 2017 heel beleefd te beginnen en iedereen met twee woorden aan te spreken. Let wel, het mag altijd, ik ben er vrij gevoelig voor. Het zou het twitteren verheffen van krijsende ekster tot zoetgevooisde nachtegaal.

Ik wil het graag even hebben over het pars pro toto, een stijlfiguur waarbij men een deel benoemt, maar het geheel bedoelt. Dus wanneer we spreken over een scheepsbemanning van tien koppen, dan staat 'kop' hier voor een volledige mens, idem als we 'Brussel' gebruiken om de Europese Unie aan te duiden.

Jean-Paul van Bendegem. Beeld RV
Jean-Paul van Bendegem.Beeld RV

Dit is allemaal vrij onschuldig en laat toe de taal te verrijken. Maar het kan verder gaan dan alleen maar een vervanging van het ene woord of begrip door een ander. Neem bijvoorbeeld een astroloog: alleen op basis van geboortedatum en -plaats zal hij of zij een volledig profiel van jouw leven tekenen. Zeg mij waar en wanneer je geboren bent, ik zal je zeggen wie je bent. Een gebeurtenis in een leven vervangt dat hele leven. Er is dus ook sprake van een verband, al of niet causaal, tussen het deel en het geheel.

In mijn lange ervaring als lid van SKEPP (de Studiekring voor de Kritische Evaluatie van het Paranormale en het Pseudowetenschappelijke) heb ik tientallen dergelijke voorbeelden meegemaakt. De lijnen in de handpalm of de voet, het eetgedrag, de iris van het oog, het achterwerk (jawel, dit bestaat, rumpology heet dat), ... Allemaal voorbeelden van reductie van het geheel tot een deel met een causaal verband.

Nu zou men kunnen denken dat zolang deze onzin beperkt blijft tot deze rare kwieten er niet echt een probleem is. Maar hier komt mijn grotere zorg. Als ik terugblik op 2016, dan meen ik een pars pro toto aan het werk te zien die het hele maatschappelijke leven kenmerkt. Simpel gesteld komt het erop neer een mens te reduceren tot één en slechts één kenmerk. Als het gaat om levensbeschouwing wordt een mens plotseling exclusief een moslim, een christen of een atheïst. Als ik in de krant lees 'De dader is moslim' of 'De moordenaar is een christen', dan is mijn eerste reflex om de vraag te stellen: en wat is die mens nog meer?

Het stellen van die vraag verhindert dat die unieke omschrijving meteen ook een oorzaak wordt: hij of zij heeft dit gedaan omdat hij of zij moslim is of christen. Het dwingt ons ook om ruimer te kijken: wie is deze mens en wat heeft hem of haar ertoe gebracht dit te doen? Misschien heeft het met die levensbeschouwing niets te maken, maar eerder met een slechte economische situatie of gewoonweg brute pech.

Daarom mijn oproep: spreken we af dat als we een mens of groep omschrijven met slechts één enkel kenmerk of eigenschap, we er onmiddellijk op zijn minst eentje aan toevoegen: ja, 't is een moslim, maar wacht, hij verzamelt ook postzegels; ja, 't is een christen, maar wacht, hij is een absoluut kenner van erotische literatuur.

Voel je al de nuance? Daarom mijn oproep aan allen: laten we met (op zijn minst) twee woorden spreken. We hebben grote nood aan nuance. Of was u al geïrriteerd door het feit dat ik moslim en christen gelijk heb behandeld in mijn voorbeeldjes?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234