Zondag 22/05/2022

OpinieVincent Scheltiens

Let op voor de vrijheid van de wolven

Vrijheidslievende slogan in Brussel op de betoging tegen coronamaatregelen op 5 december 2021. 'Extreemrechts wil zich van angst en scepsis bedienen om zich als verdediger bij uitstek van onze vrijheid voor te doen', stelt Scheltiens. Beeld Marc Baert
Vrijheidslievende slogan in Brussel op de betoging tegen coronamaatregelen op 5 december 2021. 'Extreemrechts wil zich van angst en scepsis bedienen om zich als verdediger bij uitstek van onze vrijheid voor te doen', stelt Scheltiens.Beeld Marc Baert

Vincent Scheltiens is historicus en co-auteur van Extreemrechts. De geschiedenis herhaalt zich… niet op dezelfde manier.

Vincent Scheltiens

We moesten even de wenkbrauwen fronsen toen de namen bekend raakten die onder druk van het Vlaams Belang uitgenodigd worden voor de hoorzittingen van de Kamercommissie Volksgezondheid. Die zal vanaf 26 januari zin of onzin van een algemene vaccinatieplicht bespreken. Dankzij extreemrechts kan er ook geluisterd worden naar de meningen van een veearts, een ontslagen lector gezondheidswetenschappen, de drijvende kracht achter het zo goed als doodgeboren Wintermanifest en twee academici die zich ter zake vooral via Twitter profileerden: eentje die grondwettelijk recht bestudeert en een kerkjurist. De gezondheidseconoom die onlangs nog stelde dat “het beleid mee aangestuurd wordt door een handvol narcistische sociopaten” werd naar verluidt door extreemrechts eveneens aangeprezen maar haalde het lijstje van 32 namen niet.

De door extreemrechts voorgestelde namen hebben niet alleen gemeen dat ze kritisch staan ten overstaan van het tot nu toe gevoerde beleid. Op basis van een niet altijd even duidelijke of overtuigende expertise zijn het coronasceptici die vooral van mening zijn dat onze vrijheid nodeloos en kwaadwillig wordt ingeperkt. Het is die visie die ze interessant maakt voor extreemrechts. Het is die positie die het VB ertoe aanzet ze voor hun kar te spannen, iets waar de betrokkenen kennelijk geen enkele moeite mee hebben. Extreemrechts wil zich, hier zowel als elders in Europa, immers van angst en scepsis bedienen om zich als verdediger bij uitstek van onze vrijheid voor te doen.

Dat gebeurde in vele Europese en andere landen waar betoogd werd tegen tal van coronamaatregelen. Telkens claimden extreemrechtse partijen – van het Nederlandse Forum voor Democratie tot het Spaanse VOX – de vrijheidsgedachte die aan de basis van de onrust heette te liggen. Op hoogst karikaturale wijze werden beleidsvoerders en adviserende wetenschappers – “klojo’s in witte jassen”, aldus Thierry Baudet – in het verlengde van die vrijheidsclaim vergeleken met dictators, kampbewakers, of “de nieuwe fascisten van vandaag”. En in veel gevallen was de idee dat het om een complot ging van een ‘elite’ niet veraf. Ook bij ons slaagde extreemrechts erin zich via organisaties als Feniks, Katholiek Forum en andere mee in de cockpit van de ‘Samen voor vrijheid’-betogingen te hijsen, in een poging de zogenaamde coronaprotesten te kapen.

Geen vrijheid zonder solidariteit

Uiteraard moeten we over onze vrijheid waken. Zeker, we moeten altijd kritisch omgaan met beleid en macht. Ja, we moeten onze democratische rechten en vrijheden verdedigen en zo mogelijk uitbreiden. Maar extreemrechts, het historische fascisme en nazisme, en alle hedendaagse varianten, stonden altijd al aan de andere kant van de barricade.

De vrijheid die extreemrechts verontruste en zelfs angstige mensen aanpraat, is een individualistische vrijheid. Alles doen wat je wil, en elke restrictie in naam van een groter belang - de zorg voor de kwetsbaren - afwijzen: daar draait het om. De Britse filosoof Isaiah Berlin merkte in dat verband op dat de vrijheid van de wolven vaak tot de dood van schapen heeft geleid.

Maar de vrijheid die we in deze aanhoudende mondiale pandemie nodig hebben is er een die, om met Hegel te spreken, niet zonder noodzakelijkheid kan. Het is een vrijheid die een product is van historische ontwikkeling, en die ons met vallen en opstaan inzicht geeft in noodzakelijke grenzen.

Dat leidt tot een ander cruciaal begrip: solidariteit. Zoals historica Annelien de Dijn schreef heerst sinds de jaren tachtig een heel individualistisch vrijheidsbegrip en zijn velen vergeten dat vrijheid een collectief begrip hoort te zijn.

De geperverteerde vrijheidsclaim van extreemrechts treedt ook op de voorgrond wanneer ze – samen met conservatieve krachten die extreemrechts normaliseren – de vrije meningsuiting verdedigt. Dat zagen we onlangs nog naar aanleiding van de veroordeling van de seksistische plastische chirurg. Net als in de pandemiediscussie en net als in andere gerechtelijke vervolgingen van haatspraak zoals ten aanzien van Geert Wilders of de Brit Tommy Robinson, verschuift de discussie snel naar ‘elites’ die het spreken zouden beletten door het te bestraffen.

Wie op sociale media of op straat migranten of vrouwen beledigt, aanzet tot haat en daarmee de wet overtreedt, beroept zich op zijn recht op vrije mening. Ondertussen wordt de dader-slachtofferverhouding brutaalweg omgekeerd.

Het is dan ook nodig om de vrijheidsclaim van extreemrechts te doorprikken, en de schapen die in de armen van de wolven lopen tijdig op andere gedachten te brengen. Namelijk dat vrijheid een collectief begrip is, dat individuele rechten en vrijheden onmogelijk zijn zonder een sterke sociale en solidaire onderbouw.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234