Maandag 27/06/2022

OpinieMark Elchardus

Red de democratische rechtsstaat van de tirannie van gevoeligheden

Mark Elchardus. Beeld Thomas Sweertvaegher
Mark Elchardus.Beeld Thomas Sweertvaegher

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en columnist bij De Morgen.

Mark Elchardus

De hedendaagse ontsporing van de rechtsstaat bedreigt niet enkel de democratie maar ook onze persoonlijke vrijheid. De rechtsstaat werd ontwikkeld om individuen te beschermen tegen de macht van de staat en tegen een verkeerd gebruik van het recht. Vandaag wordt hij ingezet tegen de vrijheid van individuen.

Ik richt me hier in het bijzonder tot de personen die de uitspraken van chirurg Jeff Hoeyberghs beschouwen als vulgair, dom, walgelijk zelfs, maar die willen opstaan voor zijn recht om onzin uit te kramen. Ik richt me, met andere woorden, tot de mensen die in de traditie van Voltaire staan: “Ik ben het grondig oneens met wat u zegt, maar ik wil mijn leven geven opdat u het recht zou hebben dat te zeggen.” Die mensen staan vandaag lijnrecht tegenover degenen die van oordeel zijn dat niets nog mag worden gezegd dat de ene of andere gevoeligheid kwetst of overtuiging aan het wankelen brengt.

Ware democratie

De veroordeling van Hoeyberghs tot een gevangenisstraf van 10 maanden is het zoveelste bewijs dat die tirannie van de gevoeligheden het haalt. Het vrije woord is nochtans onmisbaar. Het is de bron van wetenschappelijke en ethische vooruitgang. Het is een voorwaarde van ware democratie. En het blijft dat, ook al wordt het geregeld misbruikt om schabouwelijke onzin uit te kramen, zoals het optreden van Hoeyberghs aan de Universiteit van Gent en Twitter elk uur van de dag illustreren. De veroordeling is als een hellend vlak. Wie wil nu de verdediging opnemen van een man als Hoeyberghs; het recht op spreken verdedigen in zijn geval? Het is echter goed ons de woorden van Martin Niemöller te herinneren. Hij beschrijft hoe de nazi’s de ene na de andere groep kwamen halen, die hij niet de moeite vond om te verdedigen en besluit dan: “Toen men mij kwam halen was er niemand meer die nog protesteren kon.”

Ik hoorde verschillende juristen verklaren dat dit vonnis het gevolg is van een te vage wet. Die vaagheid zou ook gebruikt kunnen worden om elke kwetsende uitspraak over de ‘witte man’ te beantwoorden met een gevangenisstraf. Hoeyberghs werd onder meer veroordeeld omdat hij had aangezet tot haat “door vrouwen voor te stellen als opportunisten”. Dat wordt nog wat als al de mensen die aanzetten tot haat door politici voor te stellen als opportunisten, de bak in vliegen.

Als vage wetten de oorzaak zijn van het kwaad, ligt de oplossing voor de hand. Laat onze vertegenwoordigers de wet wegstemmen terwijl wij ons voornemen nooit of te nimmer nog te stemmen voor de partijen die zulke miskraam van een wet aannamen. Ik ben er echter niet van overtuigd dat dit afdoend is. Wetten en de concepten die daarin worden gebruikt, zijn onvermijdelijk algemeen en vaag. De wet kan niet alle omstandigheden voorzien waarin zij geldt. Daarom zijn rechters nodig die de wet interpreteren.

Ontsporing

De uitspraak in de zaak Hoeyberghs is niet de eerste die wijst op een ontsporing van de rechtspraak. Het kwakkelende proza waarmee het vonnis wordt verantwoord, maakt duidelijk dat een aantal van onze rechters hun interpretatieruimte misbruiken en de wet instrumentaliseren om opvattingen, levenshoudingen en manieren van spreken te onderdrukken die zij ideologisch afkeuren. Het is moeilijk daartegen op te treden zonder de onafhankelijkheid van de rechters - waarover we angstvallig moeten waken - in het gedrang te brengen. De minister van Justitie zou een groep van denkers kunnen samenbrengen, voormalige voorzitters van het Grondwettelijk Hof, vooraanstaande rechtsgeleerden, rechters met een lange en door hun collega’s bewonderde staat van dienst, om zich te buigen over de vraag hoe die instrumentalisering van de wet kan worden vermeden, hoe weer meer terughoudendheid, redelijkheid en onpartijdigheid in de rechtsbedeling kan worden verwezenlijkt.

Niet alleen de aanbod-, maar ook de vraagzijde van de rechtsbedeling verdient aandacht. Via strategisch procederen proberen militanten de wet ten dienste te stellen van hun ideologie. Die manier van politiek bedrijven, van het sturen van het denken en voelen, past niet in een democratische samenleving. In een vrije samenleving overtuigt men door te overtuigen met kennis en argumenten, niet met repressie en straffen.

Ik betwijfel of het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen, dat Hoeyberghs voor de rechter bracht, heeft bijgedragen tot meer gelijkheid tussen vrouwen en mannen. Dergelijke instituten leggen er zich vooral op toe de opvattingen over gelijkheid van hun kaderleden uit te dragen via vervolging, straf en onderdruking. Zij vormen de nieuwe inquisitie. Ze afschaffen is waarschijnlijk de kortste weg naar een betere, meer doeltreffende en evenwichtigere strijd voor vrijheid en gelijkheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234