Zaterdag 21/05/2022
Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol
Mark Elchardus.Beeld Bob Van Mol

Column

Tijd voor een strijd tegen het grootkapitaal

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Mark Elchardus

Uit de miserie van de negentiende eeuw werd links geboren. Uit die van deze tijd kan een nieuwe strijd tegen het grootkapitaal ontstaan.

De linkse politieke stroming werd groot omdat zij erin slaagde, naar het einde van de 19de eeuw toe, de eerste technologische omwenteling, de industriële revolutie en het daarbij horende fabriekssysteem, in grotere mate ten dienste van de mensen te stellen. Zij deed dat zonder revolutie, met arbeidswetgeving, het bestrijden van kinderarbeid, het werken aan hygiëne en volksgezondheid, het zorgen voor goed en goedkoop brood, het verspreiden van gezonde eetgewoonten, met een werkloosheidsverzekering en een ziekteverzekering, met onderwijs voor iedereen… Dat alles werd niet via sponsoring, lobbywerk of crowdfunding verwezenlijkt, maar via collectieve actie, door mensen samen te brengen, te organiseren, strijdbaar te maken.

Historische kentering

Onze tijd gelijkt sterk op het einde van de 19de eeuw. De liberale laissez-faire-fase van de industriële omwenteling was destijds zo destructief voor het gezinsleven en de gezondheid dat de mensen over een paar generaties zowaar weer kleiner werden. Uit die miserie werd links geboren. De vrije, zelfregelende markt, bron van de miserie, werd gereguleerd en op die manier werd de samenleving gered.

Die reactie kwam er pas na een tijd, rond 1880 in de meeste landen. Aanvankelijk werd het ongebreidelde nastreven van winst op basis van de nieuwe technologieën voorgesteld als onversneden vooruitgang. Dat gebeurt ook nu weer. De tweede technologische omwenteling – de informatie- en communicatietechnologie – werd verwelkomd als de brenger van ware democratie, van ware individuele vrijheid.

We beleven momenteel, net als rond de jaren 1880, de eerste prille aanzet tot een historische kentering. Het wordt steeds duidelijker dat de nieuwe technologieën, zoals zij vandaag worden gebruikt, ook nieuwe vormen van uitbuiting en vrijheidsberoving inhouden. Het grootkapitaal – die term is weer pertinent – heet nu Amazon, Apple, Facebook, Google, Microsoft. Zij en een resem andere bedrijven gebruiken de nieuwe technologische mogelijkheden te zeer voor groteske verrijking, te weinig voor maatschappelijke vooruitgang.

Zij werken zeer arbeidsbesparend, maar ontwijken tevens belastingen. Leiden tot grote vermogens en ongelijkheid, eerder dan tot de mogelijkheid mensen te laten werken in sectoren zoals de zorg, die onvermijdelijk arbeidsintensief blijven, waar veel mensen nodig zijn.

Zij vernietigen onze privacy en vrijheid. Wij worden via het gebruik van onze computer en smartphone voortdurend geobserveerd. We staan heel dicht bij een wereld waarin privacy volkomen verdwenen is, waarin ons handelen en zelfs ons denken en voelen zodanig wordt geobserveerd dat anderen weten wat wij straks gaan doen vooraleer we dat zelf beseffen. Die mogelijkheden worden al in grote mate en zonder mededogen door werkgevers op werknemers toegepast. Er zijn bedrijven die beweren dat zij al een half miljard werknemers verspreid over de hele wereld, dagelijks monitoren, hun productiviteit in real time meten, nagaan met wie zij effectief team vormen, of zij beloftevol zijn of kunnen worden afgedankt. Nooit eerder werd de kwaliteit van het werk en de vrijheid van de werknemer evenzeer bedreigd.

Data-arbeiders

Verder steunt al dat vernederende geobserveer en gecontroleer op gegevens die wij zelf genereren. Niet alleen de pubers die hun levens argeloos op Facebook gooien, maar elk van ons schept data bij elk telefoongesprek, elke klik op computer, elk gebruik van een bankkaart… Wij zijn allemaal dataproducerende arbeiders geworden. Maar de producten van onze arbeid worden ons afgenomen, zonder dat we daar ook maar enige vergoeding voor krijgen. Het nieuwe grootkapitaal zet er ondertussen een miljardenbusiness mee op.

Er is inmiddels een Europese 'algemene verordening gegevensbescherming'. Die zou bescherming moeten bieden: de gebruikers van data worden in principe verplicht te zeggen waarvoor zij die willen gebruiken en moeten aan ons toestemming vragen voor dat gebruik. Van een correcte vergoeding voor de gegevens die wij produceren is weliswaar nog geen sprake. Verder laat de andermaal liberaal geïnspireerde verordening veel over aan de individuele gebruiker, die in zijn onwetendheid nagenoeg machteloos staat tegen de bedrijven die zijn gegevens plukken en gebruiken. Denkelijk gaf u, net als ik, inmiddels al een dozijn keer toelating voor het gebruik van uw gegevens zonder dat u enig idee hebt wat daar nu precies mee gaat gebeuren. Verder is het helemaal niet duidelijk onder welke omstandigheden een werknemer mag weigeren geobserveerd te worden door zijn werkgever.

Hoogtijd dus om de vrijheid van de werknemers en consumenten te redden, de data-arbeiders eerlijk te vergoeden. Dat kan enkel via collectieve actie, door te strijden voor een regulerend kader dat de nieuwe technologieën effectief ten dienste van de mensen en de samenleving stelt. Een mooi thema eigenlijk om volgend jaar mee naar de Europese verkiezingen te trekken, al bijna even belangrijk voor de toekomst van onze manier van leven en samenleven als het beheersen van migratie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234