Dinsdag 27/09/2022

60 Rebel met korset Kerstavond 1985. Jean Paul Gaultier laat bij tien Parijse moderedactrices een levende kalkoen bezorgen. Januari 2012. Gaultier showt zijn haute-couturecollectie op klonen van de pas overleden Amy Winehouse. Op 24 april wordt de eeuwige relschopper 60. Portret van een hele grote, guest starring twee Gaultierfans: Halina Reijn en Kobe Ilsen.

Enfant terrible Jean Paul Gaultier

alverwege de jaren zeventig is de wereld in een sombere bui. Oliecrisis, de Club van Rome die heeft gewaarschuwd voor het opraken van fossiele brandstoffen, The Sex pistols en The Clash die 'No Future' uitschreeuwen. Voor de mode zijn de tijden navenant. In Parijs is het voortbestaan van de haute couture precair, het ene huis na het andere sluit.

En dan komt ene Jean Paul Gaultier zijn eerste collectie presenteren, in 1976. Ze hangt een beetje met haken en ogen aan elkaar, maar de vrolijkheid en creativiteit spat ervan af.

Gaultier heeft het vak geleerd bij de couturier Pierre Cardin, maar hij is gefascineerd door de après-punk van Londen. Tussen de twee vindt hij zijn weg: de elegantie van de Franse couture verweeft hij met vondsten van de vlooienmarkt en de dagelijkse lelijkheid van de straat. De prototypische Parijse concierge, in peignoir en met een onafscheidelijke sigaret tussen roodgestifte lippen, wordt bij hem een icoon van brutale schoonheid.

In zijn ontwerpen vertaalt Gaultier de tijdgeest. Feministen zijn actief en homo's komen uit de kast; allebei geeft hij hen een podium. Geen vrouwen in overalls, maar sterk in hun benadrukte seksualiteit: een openvallende trenchcoat laat een verleidelijke kousenband zien, een mannelijk broekpak wordt gedragen op het blote lijf. Het grootste plezier schept hij in het aftasten van de grenzen tussen chic en vulgair, tussen lelijk en mooi. Hij mixt niet alleen stijlen, maar ook periodes. Gangsters uit de jaren veertig staan model voor zijn gestreepte herenkostuums met brede revers en broeken met hoge tailles. Ouderwets zalmroze satijnen ondergoed inspireert hem tot zijn korsetjurken die in de rug met veters worden ingesnoerd en die zullen leiden tot de puntige beha van Madonna, waarmee ze haar wereldtournee van 1990 aanvat. Latin lovers, matrozen, conciërges, bal populaire, bourgeoisie, constructivisme en tatoeages: alles kan hem inspireren.

Zijn shows worden al gauw spektakels die niemand wil missen. Aan de ingang van de tenten die in die periode op de binnenkoer van het Louvre staan, spelen zich hysterische taferelen af. Nooit is de zaal groot genoeg. Mettertijd zal hij opschuiven naar de grote markthal van La Villette, waar je door vele sluizen moet om binnen te geraken. Jean Paul Gaultier is tegelijk 'god' en 'enfant terrible'. Vooral die laatste titel zal hij meedragen als hij al lang de kinderschoenen ontgroeid is.

Voor de mannen verzint hij in 1985 een rok die er geen is: een broek met een overlappend pand. De ontwerper verrast, inspireert, choqueert. Zoals in 1993, wanneer hij op zere tenen trapt met 'Les rabbins chics', een defilé in de Galerie Vivienne, waarbij de modellen brede bonthoeden en keppeltjes dragen, en de mannelijke modellen lange pijpenkrullen dragen boven hun jasjes met gouden sjaalkragen. Hij choqueert, maar zelf ziet hij het als een eerbetoon. Hij kijkt naar de stad en de mengeling van mensen, en hij pikt op wat afwijkt van de norm. Hij heeft altijd het recht op anders zijn verdedigd, of het nu gaat over geslacht, leeftijd, lichaamsbouw of religie. Zijn wintercollectie 1997 wordt volledig door zwarte modellen geshowd, des blacks zoals men zegt in Parijs. Of later, door de ronde Beth Ditto, of de Israëlische transseksueel Dana International.

Zwaar verlies

In 1990 sterft zijn manager en partner Francis Menuge, de man die hem destijds had overtuigd om met een eigen collectie te beginnen. "Zonder hem was ik misschien nog altijd stylist in een of ander modehuis", bekent Gaultier. Het verlies valt hem zwaar, hij stelt zich de vraag: wat nu? Aan Le Figaro vertelt hij, jaren later: "Het was alsof ik met hem een kind had gebaard. Wat moest ik nu doen, dat kind opgeven? Ik heb me dan andere doelen gesteld: ik ben filmkostuums gaan maken, ben een haute-couturecollectie begonnen, de samenwerking met Hermès."

Hij werkt samen met Peter Greenaway (The cook, the thief....), met Pedro Almodóvar (Kika), met Luc Besson (Le cinquième élément), met het ballet van Régine Chopinot en met Karole Armitage voor Pinocchio. Binnenkort, in mei, zijn kostuums te zien van zijn hand voor het ballet Sneeuwwitje, voor het Sadler's Wells Theatre, in een choreografie van Angelin Preljocaj.

Met zijn haute couture, gelanceerd in 1997, provoceert hij op een andere manier. Zijn de prêt-à-porterdefilés spektakels met boksers, livemuziek en circusartiesten, dan keert hij voor de couture terug naar de puur Parijse traditie. Ieder ontwerp heeft een naam en een nummer, wordt door een speaker afgeroepen. De gasten worden door keurige hostessen in zwarte kokerrokken en witte handschoentjes naar hun verguld stoeltje gebracht. Maar de kleren staan ver van de met parels geborduurde avondjaponnen die men met haute couture associeert. Gaultier geeft zijn 'dada's' een upgrade: de trenchcoat wordt een tafzijden avondjurk, de marinepull een lange jurk met een uitwaaierende rok van gestreepte struisveren.

In 1993, het jaar van de chique rabbijnencollectie, lanceert hij zijn eerste vrouwenparfum. Het zit in een zalmroze flacon, die de vorm heeft van een paspop. In 1995 volgt Le Mâle, in een gestreepte mannentorso. In 1999 stapt hij in de schoenen van Martin Margiela bij het serieuze, Franse huis Hermès. Grappig, want Margiela, de Belg, had zijn eerste stappen in de Parijse mode gezet als assistent van Gaultier. Hermès, bekend van zijn zijden sjaals en lederen handtassen, probeert met zijn prêt-à-portercollectie al een poos een actueler imago op te bouwen, en op een andere manier de media te halen. Margiela kleedt de Hermèsvrouw in losse, chic-sportieve broeken en tunieken. Gaultier gaat spelen op de erfenis van het huis: het paard en de ruiters. Zijn eerste defilé voor Hermès geeft hij buiten Parijs, in de cavalerieschool. We zitten op balen stro en zien in de verte de paarden galopperen.

winst op haute couture

Gaultier is vandaag niet meer de superster die hij was in de jaren tachtig en negentig. Zijn prêt-à-portercollecties beginnen voorspelbaar te worden, en er zijn jongeren die vechten voor een plaats aan het modefirmament. "Misschien ben ik niet meer de man van het moment", zei hij eerder dit jaar in de Wall Street Journal, "maar ik ben er nog na 35 jaar. Als ik kijk naar diegenen met wie ik ben begonnen (hij verwijst naar Thierry Mugler, Claude Montana en John Galliano, ag) dan mag ik me gelukkig prijzen." Vorig jaar verkocht Hermès zijn aandeel in de business van Gaultier aan de Spaanse cosmeticaproducent Puig, die naar verluidt voor 20 miljoen euro schulden mee overnam. Misschien zijn er herstructureringen op til, "maar als er één ding is waar niet aan geraakt mag worden", zegt Gaultier, "is het aan de haute couture." In een artikel in Vanity Fair in 2009 zei hij dat hij daar genoeg had aan zestien klanten om break-even te draaien. (Een op maat gemaakte haute-couturejurk of -jas kost om en bij 50.000 euro). "Er zijn veel couturehuizen die verlies maken. Ik niet", verzekert Gaultier. "Ik maak er geen winst op, maar ik verlies ook niet." De haute-couturecollectie voor deze zomer had Amy Winehouse als thema, met modellen die haar herkenbare kapsel en maquillage droegen. Vader Mitch noemde de show een belediging. "Heel de familie was geschokt toen ze de foto's zagen, wij zijn nog volop aan het rouwen", vertelde hij aan The Sun, en op Twitter: "Wij steunen Jean Paul Gaultiers collectie niet, het is slechte smaak. Mitch." Gaultier ziet het anders. Op zijn website gaat aan de video van het defilé een boodschap vooraf waarin hij zegt dat hij het bedoelde als een eerbetoon aan de vrouw die met haar verschijning een unieke plaats had veroverd in de mode. Nog altijd die voorliefde voor het anders zijn.

O ja, en wat was dat ook weer met die kalkoenen? Natuurlijk was niet iedereen van in den beginne opgezet met de ideeën van Gaultier, en de kritieken op zijn shows waren niet enkel hoera. Domme ganzen, die moderedactrices die hem niet begrepen, in het Frans: "Les rédactrices de mode, ce sont des dindes." Was dat de boodschap die de jonge ontwerper met zijn kerstkalkoenen wou overbrengen? Er zat enkel een kaartje bij met 'Bonne année et bon appétit.' Niet alleen de verontwaardiging was groot, ook de ontreddering: wat doe je met zo'n beest in een kartonnen doos? Gaultier lachte in zijn vuistje.

De expoThe Fashion World of Jean Paul Gaultier, From the Sidewalk to the Catwalk, komt in februari naar de Kunsthal Rotterdam.

Ken de JPG-code

• Het

korset

van zijn grootmoeder inspireert tot zijn eerste korsetjurken (1983).

• De

marinestrepen

, van een haute-couturejurk met een zoom van blauw-witte struisveren tot de flacon van zijn mannenparfum Le Male

• De

man in rok

. Zijn muze en vaste mannequin voor de haute couture is Tanel.

• Het Parijs van de conciërges, van het bal populaire met accordeoniste

Yvette Horner

.

• De conische borsten voor

Madonna

• Dik en klein: zijn modellen zijn

geen klassieke schoonheden

met perfecte maten. Een van zijn favorieten is Rossy de Palma

• De

klassiekers herzien

en herwerkt: de trenchcoat, de kilt, de Ierse kabeltrui, het krijtstreeppak.

• Zijn

favoriet coloriet

: bordeaux, mosterd, eendenblauw, poederroze.

• Een

conservenblik

als armband en een

doucheslang

als ceintuur.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234