Zondag 25/09/2022

Academie neemt zekere voor het onzekere

Van onze medewerker in Stockholm

De Zweedse Academie kent de Nobelprijs voor literatuur toe aan de Portugese auteur José Saramago, voor zijn, aldus de officiële motivatie, "verbeeldingrijke en van compassie getuigende ironische parabels, waarin een illusoire werkelijkheid toch weer tastbaar wordt gemaakt".

Literatuurliefhebbers overal ter wereld zullen het er in meerderheid wel over eens zijn dat de Academie een uitstekende keuze heeft gemaakt. Saramago geniet een grote reputatie. Bovendien vertegenwoordigt hij als Portugees een van de weinige belangrijke Europese literaturen die nog nooit een Nobelprijs gekregen hebben. Kortom: hij is de perfecte laureaat.

Niettemin is de keuze niet makkelijk geweest. Er is immers nog een andere schrijver die aanspraak kan maken op de titel 'grote man van de Portugese letteren' en beslist even Nobelprijswaardig is: de 56-jarige Antonio Lobo Antunes. De leden van de Academie waren verdeeld over deze twee zowel in stijl als in opvattingen en aanpak verschillende auteurs.

Ook vorig jaar al stonden Saramago en Antunes bovenaan op het lijstje van de ten slotte overgebleven vijf kandidaten. Naar het schijnt kregen ze elk de helft van de stemmen van de Academie, die zich net op dat ogenblik bovendien voor een ernstig probleem geplaatst zag. Twee leden waren gestorven, en hun opvolgers mochten volgens het reglement hun plaats niet voor december innemen. Twee andere leden, beiden bijna 90 jaar oud, waren ernstig ziek. De Academie, waar ook nog de twee zetels vacant waren van de leden die waren opgestapt uit protest tegen de manier waarop vast Academie-secretaris Sture Allén de zaak-Rushdie had aangepakt, had dus slechts veertien stemgerechtigde leden over, van wie er twee misschien te zwak zouden blijken om echt te stemmen. Volgens het reglement moeten er minimaal twaalf stemmen worden uitgebracht om de prijs te vergeven.

En ten slotte broeide er dan ook nog eens een ernstig conflict tussen Knut Ahnlund, al 25 jaar de literaire autoriteit van de Academie, en Sture Allén over de wijze waarop de secretaris het instituut in literaire en andere aangelegenheden vertegenwoordigde. Als Ahnlund opstapte, was de kans reëel dat er te weinig leden zouden overblijven om de prijs te kúnnen toekennen.

En zo kon het dus gebeuren dat de twee Portugese topkandidaten moesten wijken voor een buitenstaander, Dario Fo, over wie de Academie het tenminste wél eens kon worden. Die keuze heeft veel kritiek geoogst, maar het alternatief oordeelde de Academie nog slechter: de Nobelprijs aan Saramago en Antunes samen toekennen. De beslissing tot een gedeelde prijs is in het verleden wel eens genomen, voor het laatst in 1966, toen hij naar de Duits-Israëlische dichteres Nelly Sachs en de Israëlische schrijver Samuel Josef Agnon ging, en in 1974, toen de Zweden Eyvind Johnson en Harry Martinson hem kregen. Maar de Academie vond dat geen goed idee. Het zou toch een beetje lijken alsof één Portugees auteur in zijn eentje niet goed genoeg was voor de prijs.

Ondertussen hebben in Stockholm de twee nieuwe leden hun plaats in de Academie ingenomen, zijn de zieken hersteld en heeft Ahnlund zijn collega's vaarwel gezegd. Niettemin, met dezelfde hoofdkandidaten als vorig jaar was een herhaling van het boven geschetste scenario niet ondenkbaar. Over de buitenstaander die dit jaar in het geval van stakende stemmen de Nobelprijs beschoren zou zijn geweest, kan alleen gespeculeerd worden. De geruchten willen dat het Günter Grass was.

Maar de prijs is dus voor Saramago. Zeer waarschijnlijk niet omdat hij zonder concurrentie de beste schrijver is, maar om trivialere redenen. Om te beginnen vermoedelijk deze: de Academie gunde een Portugees de prijs en wilde de knoop nu wel eens doorgehakt zien. Als je dan moet kiezen tussen een 76- en een 56-jarige, ben je gauw klaar. De prijs nu niet aan Saramago geven, zou kunnen betekenen dat hij bij de eerstkomende gelegenheid al overleden zou zijn. En niets is zo gênant voor de Academie als schrijvers die de prijs absoluut verdienen, uit de lijst der laureaten te houden. Zulke gevallen zijn er nu al te veel: Proust, Kafka, Broch, Musil, Brecht, Joyce, Borges, Achmatova, Tsvetajeva, Boon... Antunes daarentegen, die kan nog wel tien jaar wachten en is dan nog steeds een van de jongere Nobelprijswinnaars.

Gabi Gleichmann

(Vertaling Herman Jacobs)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234