Vrijdag 12/08/2022

Achter het masker

In een zopas vertaald boek schetst de Duitse historicus en journalist Volker Ullrich de opkomst van een man die door eerdere biografen vaak werd voorgesteld als een monster. De Hitler-biografie van Ullrich is een poging ook te kijken naar de mens. 'Alleen zo kun je zijn opkomst helemaal begrijpen.'

Adolf Hitler, de dappere soldaat die tijdens de Eerste Wereldoorlog altijd in de vuurlinie stond, ten dienste van zijn land, desnoods ten koste van zijn eigen leven. Hitler (1898-1945) en zijn entourage hebben dat beeld in hun gloriejaren graag en vaak verspreid. Maar klopte het ook?

De kwestie kwam ter sprake tijdens een van de processen van Neurenberg, kort na de Tweede Wereldoorlog. Waarom, zo luidde hier de vraag, was die volgens de nazi's zo voortreffelijke soldaat Adolf Hitler in de legerhiërarchie nooit verder opgeklommen dan de zeer bescheiden rang van korporaal?

Een mogelijk antwoord kwam van Fritz Wiedemann, een onderofficier die in de Eer-ste Wereldoorlog leiding had gegeven aan de soldaat Hitler. Wiedemann zorgde op het proces voor hilariteit door te verklaren dat de soldaat Hitler nooit was bevorderd wegens ge-brek aan "de juiste leiderschapskwaliteiten".

Toneelspeler en mythomaan

De anekdote is, behalve komisch, ook illustratief voor de kern van Volker Ullrichs zopas in het Nederlands verschenen Hitler-biografie. Ullrich portretteert de Führer hier als een zeer goeie toneelspeler en mythomaan. Tegelijk laat de biograaf duidelijk zien hoe deze en andere talenten van Hitler zeker tot aan zijn dertigste levensjaar zo goed als onopgemerkt zijn gebleven.

Dat alles verandert begin jaren twintig, wanneer de man die altijd zo middelmatig leek zich ontpopt als een bijzonder talentvolle bedrieger, verleider en redenaar en zo "de shooting star van de Duitse politiek" wordt.

Tegelijk zou hij, net als tijdens WOI, nog vaak door tegenstanders worden onderschat. "In veel verklaringen van tijdgenoten lees je dat ze allerminst onder de indruk waren van Hitlers verschijning", zegt Ullrich. "Mensen die hem voor het eerst hadden ontmoet, beschreven hem opvallend vaak als een weinig aantrekkelijke, middelmatige man.

"Die onderschatting is een constante in zijn biografie, en heeft ook een cruciale rol gespeeld bij zijn machtsovername begin jaren dertig. Toen de rivaliserende conservatieve partijen hem in 1933 het kanselierschap gunden, was dat in de overtuiging dat ze hem op die manier in de tang hadden genomen. Een paar maanden later al had Hitler de absolute macht verworven, en moesten zijn regeringspartners vaststellen dat niet Hitler, maar zijzelf in de tang waren genomen."

Spil van het systeem

Bij het verschijnen van een nieuwe Hitler-biografie is één vraag vandaag onvermijdelijk. Waarom nog? Is ondertussen niet werkelijk álles bekend over deze man? Is er nog wel iets toe te voegen aan de monumentale Hitler-biografieën van Joachim Fest (begin jaren zeventig) en Ian Kershaw (eind jaren negentig)?

"Ik durf niet te pretenderen dat ik deze monumenten heb overtroffen", zegt Ullrich. "Tegelijk denk ik niet dat alles over de mens Hitler al is gezegd. Ian Kershaw was in de eerste plaats geïnteresseerd in de structuren, de maatschappelijke voorwaarden en krachten die Hitler groot hebben gemaakt. De mens Hitler bleef daarbij niet helemaal buiten schot, maar werd naar mijn mening wel onderbelicht. In zekere zin heb ik de omgekeerde weg afgelegd, en de persoon Hitler in het centrum gezet. Per slot van rekening was hij de spil van het systeem."

Zonder de mens Hitler geen Holocaust?

"Zonder Hitler was zijn partij, de NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, JdP), een kleine sekte gebleven in München. Ze zou nooit aan de macht gekomen zijn. Dus inderdaad, zonder Hitler geen Holocaust. Hij was de regisseur, de man die alles in de hand had. Kershaw heeft meer dan eens de indruk gewekt dat Hitler een relatief zwakke dictator was. Ik deel die mening niet. Voor elke beslissing die in het Derde Rijk werd genomen, was zijn toestemming nodig."

Aandacht voor de mens Hitler houdt ook risico's in. U schrikt er niet voor terug ook de lolbroek, de kindervriend en de bon vivant Hitler te beschrijven.

"Een van de hoofdstukken heb ik, een beetje provocerend, dat geef ik toe, 'der Mensch Hitler' genoemd. Daarmee heb ik bewust positie ingenomen tegenover de biografie van Joachim Fest, die een van zijn hoofdstukken 'Blick auf eine Unperson' heeft genoemd. Ik ben ervan overtuigd dat je een mens nooit helemaal kunt begrijpen als je hem als een Unperson bekijkt.

"De grote verleidingskracht die hij toch onmiskenbaar heeft gehad, is niet te vatten als je alleen de zeer misdadige kant van zijn persoon belicht. Om elk misverstand hierover te vermijden: ik heb op geen enkel ogenblik de ambitie gehad om een betere Hitler neer te zetten. Het was me wél te doen om een complexer Hitler-beeld."

Hitler kon, zo beschrijft u uitgebreid in uw boek, ook liefhebben. Zo heeft hij tot de laatste snik voor zijn zieke moeder gezorgd.

"Haar ziekte en voortijdige dood hebben hem diep geraakt. Later zou hij ook altijd een beeld van zijn moeder bij zich dragen."

Zou het kunnen dat hij aan dit verlies een soort eeuwige bindingsangst heeft overgehouden?

"Die vraag is moeilijk te beantwoorden, om de eenvoudige reden dat het bij Hitler heel moeilijk uit te maken is wat zelfenscenering is, en wat authentiek. De buitenwereld liet hij, om tactische redenen, graag geloven dat hij maar één bruid had, en dat die bruid Duitsland heette. In werkelijkheid heeft hij met nogal wat vrouwen een band gehad, de ene allicht al iets intiemer dan de andere.

"Zo was daar, vanaf 1933, zijn relatie met Eva Braun. Haar impact op Hitler is altijd sterk onderschat geweest. Aan het Berghof, de plek waar de kleine kring rond Hitler zich verzamelde, was zij de spil. Niet iemands rang binnen de NSDAP bepaalde of je tot die Berghof-kring werd toegelaten, wel de mate waarin Eva Braun je aanwezigheid in dit gezelschap accepteerde."

Misschien wel het meest bepalend voor de mens Hitler was volgens u diens minderwaardigheidscomplex.

"Veel van Hitlers handelen is vanuit dat complex te verklaren. De basis ervan is terug te brengen op een aantal vroege mislukkingen. Hoewel zeker niet dom, was hij geen goeie leerling, en moest hij op zestienjarige leeftijd, ongediplomeerd, het gymnasium verlaten.

"Een tweede zeer ingrijpende teleurstelling was de afwijzing door de Akademie für Bildende Kunst in Wenen, in 1907 en 1908. Dat was een sleutelervaring voor een man die er toen nog van droomde om een kunstenaar te worden. Die afwijzing heeft zijn verdere leven bepaald. Hitler is voor de rest van zijn dagen blijven schelden op professoren en intellectuelen. De haat zat zo diep dat die, zelfs op het moment dat hij een politicus was met haast goddelijke status, nog regelmatig opborrelde.

"Een mooi voorbeeld is zijn staatsbezoek aan Italië, in mei 1938. Als de koninklijke familie hem daar laat voelen dat hij maar een parvenu is, en hem daarom met een zekere geringschattendheid bejegent, reageert hij ziedend."

Hitler kon volgens u als weinig anderen acteren. Is het mogelijk dat ook 'Hitler de jodenhater' aanvankelijk een rol was? Op antisemitisme had hij zich voor de Eerste Wereldoorlog in ieder geval nog niet laten betrappen.

"Ik zei het hier eerder al: omdat hij zo goed en zo vaak acteerde is het soms verdraaid moeilijk om te beoordelen wat gespeeld was, en wat authentiek. Over zijn jodenhaat kan echter geen twijfel bestaan. Die was authentiek, een wezenskenmerk van zijn persoonlijkheid.

"Het klopt dat zijn jodenhaat zich voor 1914 niet heeft gemanifesteerd. We kunnen alleen maar vermoeden dat die, net als bij veel andere Duitsers, al aan het smeulen was, en tijdens de Eerste Wereldoorlog in brand is geschoten. Maar bewijzen hebben we daarvoor niet. Op een paar onbeduidende postkaartjes na is zijn periode als soldaat aan het front niet gedocumenteerd.

"Wat we wel heel zeker weten is dat München in 1919 een antisemitische radicalisering kende, en dat Hitler die gevoelens heel fanatiek heeft binnengezogen. Uit die tijd stammen ook zijn eerste antisemitische geschriften. Hitlers radicalisering valt samen met de start van zijn politieke carrière. Ongetwijfeld heeft hij er politieke munt uit willen slaan. Maar uit heel zijn verdere levensloop blijkt dat zijn antisemitisme tot aan het bittere eind een diepe overtuiging was.

"Als hij in 1945 in zijn bunker zijn testament dicteert, komt hij er nog herhaaldelijk op terug. Zo spreekt hij hier nog over de verplichting van het Duitse volk om de Judenfrage voor eeuwig op te lossen."

U had het net over het begin van zijn politieke carrière, net na de Eerste Wereldoorlog. Zelfs na lezing van uw boek blijft het verbazen dat de man die tot dan nooit boven het maaiveld was uitgekomen, zo plotseling furore kon maken.

"In nauwelijks vijf jaar tijd heeft de anonieme soldaat Hitler zich ontpopt als een man die door velen beschouwd werd als de grote leider, de verlosser en de heilbezorger van het Duitse volk. Het minste wat je hieruit kunt besluiten is dat hij geen man zonder talenten was.

"Hitler is groot geworden tijdens de vroege jaren twintig, een periode van inflatie, onzekerheid en posttraumatische gevoelens over de verloren oorlog. Hij heeft heel duidelijk op die tijdsgeest ingespeeld, maar hij was niet de enige. In München doken in die tijd veel gelijkaardige figuren op. Alleen zijn die figuren al vrij snel van het toneel verdwenen. Op één na.

"Hitler heeft zich - daar heb je de toneelspeler weer - altijd graag voorgedaan als een politicus die veel liever kunstenaar was geworden. Politiek zou hij alleen maar bedreven hebben om het Duitse volk te dienen. In werkelijkheid was de politiek zijn allergrootste talent. De manier waarop hij concurrenten binnen de NSDAP aan de kant schoof, was bij momenten grandioos."

Gelooft u dat een figuur als Hitler ook in een ander land groot had kunnen worden? Of is dit echt een Duits verhaal?

"Dit is heel zeker een Duits verhaal. Thomas Mann heeft destijds scherpzinniger dan wie ook gezien wat voor onheil zich hier aan het voltrekken was. In zijn dagboeken schreef hij dat Hitlers opkomst geen toeval of een ongelukkige samenloop van omstandigheden was, maar een Duits fenomeen. Hitler kwam uit de kern van de Duitse samenleving. Het radicale antisemitisme, het extreme nationalisme, het streven naar wereldmacht, al die foute ontwikkelingen waren present in Duitsland, en werden door Hitler belichaamd. Met dien verstande dat hij die ontwikkelingen nog op de spits heeft gedreven."

Is die voedingsbodem er in het huidige Duitsland nog altijd?

"Nee, dat denk ik niet. De vulkaan die het Duits-nationalisme ooit was, die is volgens mij al lang uitgedoofd. Zeker, in Duitsland steken vandaag opnieuw populistische en anti-Europese tendensen de kop op, maar die evoluties zie je in heel Europa."

Eerder schreef u een biografie van Napoleon Bonaparte. Was er een karakteriële verwantschap met Hitler?

"Een belangrijk verschil is dat Napoleon niet enkel vernietigend heeft gewerkt. Maar er zijn natuurlijk ook overeenkomsten. Een parallel is zeker de niet aflatende expansiedrift. We hebben daarstraks over Hitlers minderwaardigheidscomplex gesproken. Ongetwijfeld heeft ook Bonaparte daaronder geleden. Ook hij was een parvenu die zichzelf altijd moest overtreffen, en voor wie een nederlaag geen optie was.

"In de twee gevallen zie je ook dat dat minderwaardigheidscomplex soms heel dicht lag bij het tegenovergestelde daarvan: de grootheidswaanzin. Om die reden konden ze, hoewel begiftigd met een groot politiek inzicht, aan het eind van hun carrière hun grenzen niet meer zien. Het was Realitätsverlust, die in de twee gevallen de grondsteen vormde van hun val."

Volker Ullrich, Adolf Hitler. Deel I, de jaren van opkomst 1889-1939, De Arbeiderspers, 960 p. (Deel II is in voorbereiding)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234