Woensdag 18/05/2022

InterviewKlimaat

Activiste Vanessa Nakate: ‘Ik geloof niet dat de westerse levensstijl houdbaar is’

Vanessa Nakate: 'Jullie, de verantwoordelijken voor de klimaatcrisis, moeten landen in Afrika, zoals Oeganda, en in het Zuiden ondersteunen om de omslag te maken.' Beeld BELGAIMAGE
Vanessa Nakate: 'Jullie, de verantwoordelijken voor de klimaatcrisis, moeten landen in Afrika, zoals Oeganda, en in het Zuiden ondersteunen om de omslag te maken.'Beeld BELGAIMAGE

Laat activisme over aan witte mensen, zeiden ze haar. No way, vond de Oegandese Vanessa Nakate (25). Zij aan zij met Greta Thunberg springt ze de barricaden op tegen de klimaatverandering. Maar dat is niet simpel. ‘Het is in mijn land moeilijk om activist te zijn.’

David Pilling

Toen Vanessa Nakate, een verlegen meisje uit de Oegandese hoofdstad Kampala, tegen de onverschilligheid over de klimaatverandering in verzet besloot te komen, lag dat allesbehalve in haar natuur. Op school vond ze het verschrikkelijk om voor de klas te spreken. Het vooruitzicht publiekelijk actie te voeren in een maatschappij waar vrouwen knielen voor ouderen, waar politiek protest gewelddadig onderdrukt wordt en waar de klimaatverandering geen prioriteit is, deed haar huiveren.

Het was zelfs niet de juiste dag. Aanhangers van de #FridaysForFuture-beweging geleid door de Zweedse activiste Greta Thunberg spijbelden op vrijdag. Maar het was zaterdag toen Nakate als 22-jarige student aan de Makerere University Business School zich voornam in actie te komen.

Ze besloot de volgende dag in staking te gaan, samen met haar jongere broers – toen 10 en 14 jaar – en drie neven en nichten. Met papier en stift maakten ze borden met opschriften die niet al te provocerend waren: ‘Bomen zijn belangrijk voor ons’, ‘De natuur is het leven’. Het snedigste opschrift: ‘Bedankt voor de opwarming van de aarde.’ “Ik was echt bang, en mijn broers en neven en nichten ook”, zegt ze over het moment dat ze de groene en drukke straten van Kampala op ­trokken.

Amateuristisch protest

De eerste van vier protestacties van telkens een half uur (Nakate stelde het alarm op haar telefoon in) vond plaats op de Kitintale Market, waar bromfietsen, auto’s en taximinibussen tussen de stalletjes raasden waar brood, pindanoten, watermeloenen, uien en tomaten te koop werden aangeboden. Nakate zegt dat ze zo nerveus was dat ze haar benen niet voelde, ook al veroorzaakte het amateuristische protest niets dreigenders dan een paar nieuwsgierige blikken. “We gingen naar huis en voelden ons heel gelukkig”, zegt ze met fonkelende ogen.

Tweeënhalf jaar later is Nakate een wereldberoemdheid online. Ze was er in november bij op de klimaatconferentie COP26 in Glasgow, samen met andere vooraanstaande activisten zoals Thunberg. Al dan niet vrijwillig heeft ze zich ontpopt als de woordvoerder inzake klimaatverandering van een heel continent met 1,3 miljard mensen.

‘Er zullen altijd trollen zijn die slecht over je praten. Toen ik een brief aan president Joe Biden schreef, zeiden ze: ‘Wie is zij?’” Beeld Mustafah Abdulaziz
‘Er zullen altijd trollen zijn die slecht over je praten. Toen ik een brief aan president Joe Biden schreef, zeiden ze: ‘Wie is zij?’”Beeld Mustafah Abdulaziz

Ik ben naar Kampala gevlogen (heen en weer goed voor een CO2-uitstoot van 362,98 kilogram). We hebben afgesproken in de Africa Hot Pot, een restaurant waar lokale gerechten worden opgediend zoals geitenstoofpot, bonen, posho (maïsmeelpap) en matoke (nationaal gerecht op basis van geplette groene bananen). Ik ben te vroeg, afgezet door een welbespraakte Uber-chauffeur, een werkloze leraar die sinds de sluiting van de scholen vanwege Covid-19 niet meer voor de klas heeft gestaan. Hij heeft nog nooit van Nakate gehoord.

Wanneer ik er aankom, ligt de zaak er verlaten bij. Sommige diensters zijn, gekleed in fel­oranje uniform, aan het slapen, met hun hoofd op de nepmarmeren tafels. De ruimte is zo groot als een basketbalveld. De tl-lampen aan het lage plafond werpen een bleke gloed op de tegels van het interieur.

Wanneer Nakate arriveert, nemen we plaats aan een grote ronde tafel waarop tandenstokers en een bierglas vol plastic rietjes staan. Ze vindt het fijn om op restaurant voedsel te eten dat ze ook thuis geserveerd krijgt – als student was het cool om naar buitenlandse ketenrestaurants zoals KFC te gaan, zegt ze. Ze praat met zachte stem en is vaak moeilijk te verstaan boven het geroezemoes van andere tafelgasten.

In welk opzicht was haar protestactie een staking, vraag ik. Heeft ze misschien verzaakt aan het kerkbezoek? “O, nee”, antwoordt ze. “In feite zijn we daarna naar de kerk gegaan.”

Het Afrikaanse continent is verantwoordelijk voor minder dan 3 procent van de uitstoot, en toch wordt het ernstig bedreigd door de gevolgen van de klimaatverandering, met de voorbije jaren onder meer droogte in Kaapstad, een dodelijke cycloon in Mozambique, overstromingen in de woestijn en een sprinkhanenplaag. Geen van die gebeurtenissen is op zichzelf een rechtstreeks gevolg van menselijk ingrijpen, maar samen wijzen ze wel op wat velen als een existentiële crisis beschouwen.

Nakates oom Charles heeft haar verteld dat de Oegandese boeren, die meestal niet over irrigatie beschikken en aangewezen zijn op regen, zwaar getroffen worden door de veranderende weerpatronen. Voor sommigen betekent dat dat ze honger lijden.

Nakate zelf ziet vaker overstromingen in Kampala, die volgens haar het gevolg zijn van de klimaatverandering. Op een dag konden de straten van Kampala de hevige regen niet slikken en kon de bodaboda – de taxibromfiets – haar niet naar de kerk brengen. Later las ze in de krant dat een vrouw op dezelfde plek bijna verdronken was. Nu vermijdt ze de plek liever als het hard regent. “Wat zou ik moeten doen? Ik kan zelfs niet ­zwemmen.”

BIO

* geboren op 15 november 1996 in Kampala, Oeganda * startte een klimaatbeweging in januari 2019 nadat ze bezorgd werd over de ongewoon hoge temperaturen in haar land * stichtte Youth for Future Africa * publiceerde vorig jaar A Bigger Picture: My Fight to Bring a New African Voice to the Climate Crisis

Er zijn geen menukaarten, dus ik vraag wat ze aanbeveelt. “Ik neem matoke. Eén keer aardappel. En één keer yam”, zegt ze vastberaden. “Hebt u ook groenten?”, vraagt ze aan de dienster, waarna ze voor ons beiden een selectie bestelt. Ik ga voor matoke, bonen, kousenband, yam en rijst. We vragen ook allebei passievruchtensap.

Nakate groeide in januari 2020 uit tot een fenomeen op sociale media. Dat was ongeveer een jaar na haar eerste protestactie in Kampala. (In de vrijdagstakingen daarna liet ze onder meer haar werk vallen in de doe-het-zelfzaak van haar vader.) In 2020 trok ze naar Davos in Zwitserland en poseerde ze samen met vier andere milieu­activisten, allemaal witte mensen, voor de camera. Toen de foto gepubliceerd werd, was ze weggeknipt.

Enorme hoeveelheden kip

In een filmpje van tien minuten gaf een zwaar aangeslagen Nakate, die haar tranen amper kon bedwingen en worstelde met de ijzige Zwitserse temperatuur, uiting aan de pijn die ze voelde. “Betekent dit dat ik geen waarde heb als Afrikaanse activist of dat de mensen in Afrika totaal geen waarde hebben?”

“Toen ik weer thuis was, beseften sommigen van mijn vrienden niet hoe ernstig dit was”, zegt ze. “Ze zeiden: ‘Het is maar een foto.’ Maar ik zag dat ruimer. Het was niet alleen het feit dat ze me weggesneden hadden. Het ging dieper: hoe wij, die in de frontlinie van de klimaatcrisis staan, niet de voorpagina halen.”

In het restaurant ziet ze er heel anders uit – veel zelfverzekerder. Ze heeft kort haar en draagt een kraaknieuw lederen vest, een gestreepte rok en een groen T-shirt van haar pinksterkerk.

Ik heb een exemplaar van haar boek A Bigger ­Picture meegebracht. Daarin vertelt ze over haar steile opgang tot internationaal bekende activiste en legt ze uit hoe de onverantwoorde opstelling van het bedrijfsleven ons volgens haar in de crisis heeft gestort.

Nakate is onlangs vegetariër geworden, een niet-vanzelfsprekende keuze in Oeganda, waar vlees eten beschouwd wordt als een teken van rijkdom. “Ik zou heel graag een vegetarisch huwelijk hebben”, zegt ze, al geeft ze toe dat ze daarmee haar ouders wat voor schut zou zetten. “Trouwerijen draaien hier om kip en vlees – enorme hoeveelheden. Als er niet genoeg is, loop je kans dat mensen het gevoel hebben dat er helemaal geen huwelijk heeft plaatsgevonden.”

null Beeld Mustafah Abdulaziz
Beeld Mustafah Abdulaziz

Ons eten arriveert: twee borden met paarse yam, felgele matoke en een brok aardappel en rijst. Kleurrijk is het wel. De pintobonen en kousenband worden elk in aparte kommetjes geserveerd.

“Toen ik begon te demonstreren, wist ik weinig over de impact van vlees en zuivel”, zegt ze, terwijl ik onschuldige bonen over mijn rijst schep. “Ik wist weinig over de impact van vliegen, of van steenkool of olie, op het klimaat. Ik wist alleen dat de klimaatcrisis overstromingen en droogtes teweegbracht, en had verder geen idee over de specifieke dingen die de wereldwijde uitstoot in de hand werkten. Dat leerde ik pas naarmate ik verderging met mijn activisme”, zegt ze, terwijl ze een hap van haar yam neemt.

Eerste vliegreis

Nakate groeide op in Luzira, een buitenwijk van Kampala. Als kind had haar moeder Anna soms weinig meer te eten dan pap. Maar vader Paul, ondernemer sinds zijn tienerjaren, is lid van de Rotary Club in de wijk Bugolobi en werd onlangs verkozen tot burgemeester van de Nakawa Division, een van de vijf deelgemeenten van Kampala.

Nakate was niet extravert. “Ik hield van het alleen zijn, ik was erg op mezelf. Nu nog ben ik graag alleen”, zegt ze. “Ik kom ’s morgens wel buiten om goeiedag tegen mijn ouders te zeggen, maar zit dan vaak de hele dag in mijn kamer.”

Is het dan niet moeilijk om in de schijnwerpers te staan, vraag ik. “Ik kan het moeilijk uitleggen, maar als activist word ik een andere persoon. Ik kom makkelijker uit mijn woorden dan wanneer ik gewoon een praatje met iemand sla.”

Een paar maanden na die eerste ­actie met haar broers, neven en nichten kreeg Nakate een e-mail met een uitnodiging om de jeugdklimaattop in het hoofdkwartier van de VN in New York bij te wonen. Ze dacht eerst dat het nep was. Toen ze zich van de echtheid vergewist had, begon ze aan haar eerste buitenlandse reis.

“Ik weet nog dat ik het vliegtuig binnenkwam en moeilijk mijn plaats kon vinden. Het was zo grappig. De mensen gingen binnen en liepen door, en ik volgde gewoon. Tot ik helemaal achteraan in het vliegtuig stond en iedereen zat, en ik besefte dat er zoiets was als een stoelnummer.”

Toen deze foto, in Davos met onder anderen Greta Thunberg, werd gepubliceerd, was Vanessa Nakate eruit geknipt. ‘Hebben de mensen in Afrika dan totaal geen waarde?’   Beeld AP
Toen deze foto, in Davos met onder anderen Greta Thunberg, werd gepubliceerd, was Vanessa Nakate eruit geknipt. ‘Hebben de mensen in Afrika dan totaal geen waarde?’Beeld AP

Na het opstijgen begreep ze maar niet hoe haar reisgenoten zomaar in slaap konden vallen, zonder acht te slaan op de gevaren van reizen per vliegtuig. “Ik wilde niet slapen, ik was bang. Ik wilde voorbereid zijn voor als iets zou gebeuren.”

Het werd er niet makkelijker op toen ze in New York aankwam. Er was niemand om haar op te halen, en ze stond meer dan een uur lang te dralen voor de terminal, zich afvragend wat ze moest doen. Uiteindelijk nam ze een taxi en gaf ze 70 dollar uit van de 150 dollar die haar vader haar had gegeven, ‘voor het geval dat’. Ze maakte zich zorgen over hoe ze haar eten zou betalen. In het Uganda House in New York stootte ze op een gratis buffet, waar ze zich tegoed deed aan “brood, thee en aardappelen”.

Ze voelde zich in de steek gelaten door de organisatoren en vond de hele ervaring tegelijk opwindend en pijnlijk. Er kwamen nog trips. In Nigeria leerde ze gelijkgestemde activisten kennen – en pikant eten. “Zowat overal zitten chilipepers in. Te pikant”, zegt ze, de lippen tuitend. “Maar ik vond Nigeria echt geweldig.”

‘Olie kun je niet drinken’

Ze leerde snel. Haar boek is doorspekt met technisch jargon over de UN Framework Convention on Climate Change en begrippen zoals ‘inter­sectional environmentalism’, dat het verband legt tussen sociale en ecologische onrechtvaardigheid. Ze was een van de speerpunten van de klimaatbeweging op COP26 en sprak ook op een event van Youth4Climate in Milaan, waarop Thunberg de vermaarde woorden “dertig jaar blablabla” uitsprak.

“De klimaatcrisis duwt miljoenen mensen naar extreme armoede”, zegt Nakate. “Meisjes worden gedwongen te trouwen.” Ze heeft het over de praktijk, in de hand gewerkt door economische problemen, waarbij honderdduizenden ­Oegandese meisjes werden uitgehuwelijkt voor de leeftijd van 15 jaar. “Daarom vind ik het belangrijk dat mensen beseffen dat die dingen onderling verbonden zijn. Dat werd alsmaar duidelijker naarmate ik actiever werd in de klimaatbeweging.”

Het neemt niet weg dat ze haar twijfels en zelfs depressieve momenten heeft. Toen ze terug was uit Davos en zwaar aangepakt werd op sociale media – vaak door andere Oegandezen, die vonden dat ze haar mond moest houden en gewoon moest trouwen – legde ze haar telefoon wekenlang aan de kant. “Ik had het gevoel dat niemand luisterde. Het was een verschrikkelijke periode. Ik besloot de wereld de rug toe te keren. Hier in Oeganda vind je heel weinig mensen die aandacht besteden aan klimaatkwesties”, zegt ze. “Het is moeilijk klimaatactivist te zijn in mijn land.”

Maar ze kwam met hernieuwde energie terug – “voorbereid op alles, op trollen, op passiviteit”. “Ik heb geleerd daarmee om te gaan. Er zullen altijd trollen zijn die slecht over je praten. Niet iedereen zal appreciëren wie je bent en wat je doet. Sommige mensen vinden dat je niet de nodige kwalificaties hebt. Ik herinner me nog dat sommige mensen toen die foto werd genomen, zeiden: ‘Laat activisme over aan de witte mensen.’ En toen ik een brief aan president Joe Biden schreef, zeiden ze: ‘Wie is zij?’”

Ze heeft ook de oude autocratische president van Oeganda, Yoweri Museveni, aangeschreven om hem te vragen een project stil te leggen, met een prijskaartje van 15 miljard dollar, om olie van het Albertmeer aan de grens met Congo naar de Tanzaniaanse kust te brengen. Museveni beweert dat de olie Oeganda welvarend zal maken. Zij wijst op het risico op olielekken, die habitats zullen verwoesten waar olifanten en honderden vogelsoorten een thuis hebben, en dat het de uitstoot alleen maar zal vergroten. “Mensen hebben voorrang op pijpleidingen. Olie kun je niet drinken”, zegt ze.

Ik vraag haar waar ze precies naar streeft. Een gemiddelde Oegandees stoot per jaar 0,13 ton CO2 uit, ongeveer 120 keer minder dan de 15,5 ton die een Amerikaanse leefstijl op peil houdt. Stoten Oegandezen niet te weinig uit in plaats van te veel? Is hun minimale CO2-afdruk geen teken van armoede? “Ik begrijp wat je bedoelt”, zegt ze. “Maar ik ga ervan uit dat Oegandezen nog altijd aan de levensnoodzakelijke dingen kunnen zonder daarom de planeet te schaden.”

Vrome christen

Ik vraag me af of ze weet wat de rijke middenklasse in Europa, Amerika en Azië beschouwt als de levensnoodzakelijke dingen: sushi aan huis geleverd, een Duitse auto, een continu aangevulde kleerkast, een paar vakanties in het buitenland per jaar. Als je de gemiddelde Fransman zou vertellen dat hij de rest van zijn leven yam en kousenband moet eten om het armageddon te voorkomen, zou hij waarschijnlijk kiezen voor filet mignon mét armageddon.

“Ik geloof niet dat de westerse levensstijl houdbaar is”, besluit ze na enig peinzen. “Maar je moet wel weten dat de industrie verantwoordelijk is voor de klimaatcrisis: de industrie van de fossiele brandstoffen, de mode, de vleesindustrie, de zuivelindustrie. Het komt erop aan een systeem te creëren dat garandeert dat alle mensen beschermd zijn.”

Heeft dat systeem een naam? Dat weet ze niet. Ze weet wel dat de westerse landen het mee moeten creëren. “Jullie, de verantwoordelijken voor de klimaatcrisis, moeten landen in Afrika, zoals Oeganda, en in het Zuiden ondersteunen om de omslag te maken.”

‘Als activist word ik een andere persoon. Ik kom makkelijker uit mijn woorden dan wanneer 
ik gewoon een praatje met iemand sla.' Beeld Mustafah Abdulaziz
‘Als activist word ik een andere persoon. Ik kom makkelijker uit mijn woorden dan wanneer ik gewoon een praatje met iemand sla.'Beeld Mustafah Abdulaziz

Heeft ze zich als vrome christen ooit afgevraagd waarom zo veel kerkgangers klimaatsceptici zijn? “Echt”, antwoordt ze twijfelend. “In het boek ­Genesis zegt God nochtans tegen Adam dat hij zorg moet dragen voor de aarde, dat hij de aarde moet koesteren.” Ze gaat op haar telefoon op zoek naar een vers uit het boek Jeremia: “Hoelang moet het land treuren, het gewas op heel het veld verdorren? Vanwege het kwaad van wie daarin wonen, vergaan de dieren en de vogels.”

Wie zijn die ‘kwade’ mensen? “Mensen die winst belangrijker vinden dan het leven van de mensen, mensen die hebzuchtig zijn zonder zich vragen te stellen over het effect van wat ze doen.”

Wat overblijft van ons eten is koud geworden. Buiten wordt het warmer onder de middagzon. Ik vraag haar of ze niet bang is dat haar activisme op sociale media niet zal leiden tot veranderingen in de echte wereld. Nee, zegt ze, terwijl ze haar telefoon weer in haar tas steekt. “Die ­likes kunnen je stem versterken. Als er geen online-­activisten waren geweest, was jij hier nu niet.”

Dat klopt. Dan had ik al die kilometers niet afgelegd. En, zoals ze opmerkt, “dan hadden we dit gesprek nooit gehad”.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234