Zaterdag 02/07/2022

Afscheid van een tegendraads genie

Don Van Vliet was als kind al een buitenbeentje. Hij sloot zich op in zijn slaapkamer, waar hij tekeningen en sculpturen maakte die al op televisie werden getoond nog voor hij vier werd. Op zijn dertiende verhuisde hij van Glendale naar Lancaster, waar hij op school algauw bevriend raakte met Frank Zappa. Ze gingen in dezelfde groep spelen, luisterden obsessief naar oude rhythm-and-bluesplaten, en samen smeedden ze grootse plannen die meestal op niets uitdraaiden. Een van de projecten waar ze over fantaseerden was het draaien van Captain Beefheart Meets the Grunt People. De film zou er uiteraard nooit komen, maar op de suggestie van Zappa nam Van Vliet later wel zijn bekende pseudoniem aan. De twee zouden elkaar ook later blijven beïnvloeden en hoewel hun onderlinge relatie niet altijd even vlekkeloos verliep, bleef Zappa hem altijd steunen. Hij hielp hem financieel uit de nood, en op het moment dat geen enkele platenfirma nog interesse had om het werk van Beefheart uit te brengen, bood Zappa hem zelfs een contract aan op zijn eigen label: Straight.

Beefheart zong, speelde saxofoon, klarinet en mondharmoncia, en liet zoch omringen door de Magic Band. Tussen 1965 en 1982 bracht Beefheart een twaalftal cd’s uit, waarna het gezelschap uit elkaar viel. Zijn tirannieke karakter zorgde in die mate voor spanningen, dat een verdere samenwerking onmogelijk werd.

Ook de manier waarop hij zijn eigen muziek benaderde was op zijn minst onorthodox. Beefheart boetseerde een geluid dat weliswaar gebaseerd was op blues, jazz en rock, maar tegelijkertijd experimenteerde hij zodanig met ritmes, structuren en toonsoorten tot er iets ontstond dat, hoewel niet erg toegankelijk, wel volkomen uniek was. Beefheart richtte halverwege de jaren ’60 de eerste versie van The Magic Band op in Los Angeles, en de groep trok wegens haar opvallende look - lang haar, hoge hakken, lederen jasjes - algauw de aandacht. De eerste single, het van Bo Diddley geleende ‘Diddy Wah Diddy’, werd een plaatselijke hit, maar toen platenfirma A&M niet veel later de tapes van de debuutelpee Safe As Milk in handen kreeg gestopt, weigerde de maatschappij de plaat uit te brengen omdat ze ‘te negatief’ klonk.

Beste blanke blueszanger

Het jaar nadien zou Beefheart de plaat opnieuw opnemen met behulp van gitarist Ry Cooder. Dit keer kreeg hij wel de kans om zijn ideeën te realiseren. Bij de gespecialiseerde media sloeg het debuut in als een splinterbom. De plaat werd niet alleen geloofd wegens het ongebruikelijke instrumentarium, ook de frontman zelf zag zichzelf bestempeld worden als de beste blanke blueszanger die het decennium tot dan toe had voortgebracht. Hoewel Beefhearts rauwe stem sterke gelijkenissen vertoonde met die van Howlin’ Wolf, waren zijn bizarre teksten van een heel andere orde: werkwoorden ontplooiden zich tot onderwerpen, adjectieven werden vertimmerd tot zelfstandige naamwoorden, mieren groeiden uit tot olifanten en geluiden vermomden zich als geuren.

De muziek bleek te excentriek en eigenzinnig om ook door het grote publiek aan de borst te worden gedrukt. Het verklaart waarom de volgende plaat, Strictly Personal, achter de rug van Beefheart van een gladde mix werd voorzien, waardoor de songs nauwelijks nog raakpunten vertoonden met het psychedelische acidrockgeluid dat de artiest zelf voor ogen had. De gedesillusioneerde Beefheart kreeg evenwel opnieuw een helpende hand aangereikt door Zappa, die hem als platenbaas en producer volledige artistieke vrijheid gaf voor de opname van zijn volgende cd, die volgens de overlevering in één acht uur durende opstoot van creativiteit is gecomponeerd. Het resultaat, Trout Mask Replica uit 1969, geldt tot vandaag als zijn meest invloedrijke werk. Akkoorden komen en gaan, drums slaan in en vervolgens weer uit het ritme, op de abstracte, ronduit surrealistische teksten valt ook dit keer geen pijl te trekken. De 28 nummers vormen samen een plaat zoals die nooit eerder is gemaakt, en de impact die dit eigenzinnige werkstuk heeft op de volgende generaties avant-gardemuzikanten valt nauwelijks te overschatten. Het toonaangevende blad Rolling Stone dicht de dubbelaar een 58ste plaats toe in zijn top 500 beste platen aller tijden. Talloze muzikanten, van Grateful Dead tot de Sex Pistols, van Roxy Music tot onze eigen dEUS, duiden het werk als een belangrijke inspiratiebron aan. In een interview voor het Canvasprogramma L!nk omschreef Tom Barman hem negen jaar geleden al als “een genie” en “een waanzinnig intelligent kind.” Ook de legendarische dj John Peel spaarde zijn lof niet. “Het is de meest uitzonderlijke man die ik ooit ontmoet heb. Als er al één rockmuzikant het verdient om een genie te worden genoemd, moet hij het zijn.”

Niettemin wordt Trout Mask Replica ook vandaag nog vaker gekocht dan beluisterd, heeft de cd nooit de cultstatus overstegen, en roept hij evenveel weerzin als bewondering op. De grootste kritiek op Beefheart was altijd al dat hij zich moedwillig aan moeilijkdoenerij bezondigde, en muziek maakte die meer bizar en tegendraads was dan wat anders. Zelfs in het boek The Man and His Music vraagt auteur Colin David Webb zich al in de eerste zin af of de zanger “een genie, een freak, een charlatan of een egomaniac is”.

Na een slopende tournee door Europa waarvoor de muzikanten nooit betaald werden, en moegetergd door Beefheart zelf, viel The Magic Band in ’74 uit elkaar. De zanger lonkte naar de erkenning van het mainstreampubliek en ging kortstondig meer conventionele rock maken. Op Bluejeans and Moonbeams werden de scherpe kantjes evenwel zodanig van de muziek geveild dat ze niet alleen door de pers en zijn eigen publiek worden afgekraakt, maar later ook door hemzelf. Erger nog: Beefheart spoorde zijn fans aan om de plaat terug naar de winkel te brengen, en hun geld terug te vragen.

Isolement

Opnieuw is het Zappa die erin slaagt om hem uit de impasse te halen: hij neemt Beefheart op in zijn eigen begeleidingsgroep The Mothers of Invention, en samen maken ze een jaar later Bongo Fury. Beefheart vergezelt Zappa ook op tournee. Met nog een laatste opstoot van creativiteit neemt hij samen met alweer een nieuwe, dit keer veel jongere groep muzikanten nog drie platen op, die zijn reputatie als unieke en eigenzinnige artiest enigszins herstellen. Op dat moment verdient hij met zijn schilderijen al meer dan met zijn muziek, en op aanraden van galeriehouder Michael Werner, die hem ervan overtuigt dat hij als beeldend kunstenaar nooit echt au sérieux zal worden genomen zolang hij de muziek niet opgeeft, keert hij The Magic Band definitief de rug toe, wordt Beefheart weer Don Van Vliet, en trekt hij zich voorgoed terug in de Californische Mojavewoestijn. Daar werkt de kunstenaar in volstrekt isolement aan doeken die voor alsmaar forsere bedragen van de hand gaan.

Op 1 januari van dit jaar schrijft Captain Beefheart op zijn blog onder de titel No, I’m Not Dead over de “enorme problemen” die hij met zijn gezondheid heeft, en die zijn hele lichaam en ziel overhoop hebben gehaald. Hij vertelt over de burn-out die hij achter de rug heeft, en hoe de multiple sclerose waaraan hij al jaren lijdt hem ertoe gedwongen heeft om een veel rustiger leven op te bouwen. Tegelijk spreekt hij de hoop uit om snel weer beter te worden en suggereert de man zelfs om weer muziek te gaan maken. Zover is het dus niet gekomen. Zijn dood werd vrijdagavond in New York bekendgemaakt door de Michael Werner Gallery, die het werk van Beefheart meerdere keren tentoon heeft gesteld. In een mededeling aan het blad Rolling Stone wordt benadrukt dat hij als schilder “even uniek en zeldzaam was” als muzikant. Van Vliet laat zijn vrouw Jan achter, met wie hij meer dan veertig jaar getrouwd was.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234