Zondag 02/10/2022

InterviewAlina Cherviatsova

Alina Cherviatsova, Oekraïense mensenrechtenspecialiste in België: ‘Het humanitair recht is niet gewoon geschonden, maar vernederd’

Ondanks de grote oorlogsschade, gaat het leven in Charkov gewoon door. Alina Cherviatsova: 'De eerste dagen van de oorlog was iedereen in shock. Daarna kwamen ze in overlevingsmodus.' Beeld NYT/EMILE DUCKE
Ondanks de grote oorlogsschade, gaat het leven in Charkov gewoon door. Alina Cherviatsova: 'De eerste dagen van de oorlog was iedereen in shock. Daarna kwamen ze in overlevingsmodus.'Beeld NYT/EMILE DUCKE

Sinds mei 2021 werkt ze bij het Mensenrechtencentrum van de UGent, maar tot dan was ze aangesteld als professor in Charkiv. De Oekraïense Alina Cherviatsova (46) zag haar blik op haar eigen vakgebied de voorbije maanden drastisch veranderen. ‘Al die rechtsnormen en principes hebben niet gewerkt.’

Bruno Struys

Hebt u nog contact met uw familie en vrienden in Charkiv?

“Zeker, ik hou onder meer contact via een chatgroep, en het is opmerkelijk hoe de toon daar is veranderd. De eerste dagen van de oorlog was iedereen in shock. Daarna zag je dat mensen de situatie begonnen te aanvaarden. Ze kwamen in overlevingsmodus en deelden berichten met praktische informatie: contacten met vrijwilligers, welke apotheken nog open zijn, wat je moet doen om te vermijden dat ruiten springen bij ontploffingen. Intussen zijn ze wapenexperten. Ze horen het verschil tussen een Oekraïense en een Russische raket.

“Tegenwoordig delen we bittere grappen over de oorlog. Ze sturen memes die lachen met Poetin of de Russische soldaten. En ze wisselen Oekraïense liedjes over de oorlog uit. Er zijn er veel ontstaan sinds 24 februari, vaak gebaseerd op Oekraïense volksmuziek.”

Hoe is het, met al uw kennis over mensenrechten, om deze oorlog te zien uitbreken in uw thuisland?

“Oorlog is een catastrofe. Duizenden onschuldige doden, miljoenen op de vlucht, talloze families uit elkaar gerukt. In dit digitale tijdperk open je een nieuwssite en je ziet alles bijna live voor je ogen gebeuren. In de eerste week van de oorlog voelde ik me verloren. Ik praatte met vrienden en voormalige collega’s in Charkiv en het ging enkel nog over de oorlog. Tegelijk keek ik uit het raam en zag ik het dagelijkse leven hier doorgaan. Het is moeilijk om dan niet door te slaan.

“Ik heb lang met schuldgevoelens gekampt. Ik wou graag helpen, maar wist niet hoe. Bovendien was ik voor mijn komst naar België professor in Charkiv. Meer dan vijftien jaar gaf ik les over internationaal recht, grondwettelijk recht en mensenrechten. Het is gebleken dat al die normen en principes niet hebben gewerkt. Ze konden Rusland niet afstoppen.”

U stelt uw job in vraag?

“Helaas wel. De dag na de invasie was er een spoedbijeenkomst over Oekraïne bij de VN-Veiligheidsraad. Weet je wie die voorzat? Rusland, en niemand vond dat vreemd, terwijl op hetzelfde moment Russische bommen vielen op Oekraïense steden. Het internationaal recht is niet gewoon geschonden, maar belachelijk gemaakt.”

Alina Cherviatsova: ‘Poetin beweert dat hij de Russischsprekenden wil beschermen, maar het zijn net de gebieden waar ze overwegend Russisch spreken die het meest afzien.’
  Beeld Damon De Backer
Alina Cherviatsova: ‘Poetin beweert dat hij de Russischsprekenden wil beschermen, maar het zijn net de gebieden waar ze overwegend Russisch spreken die het meest afzien.’Beeld Damon De Backer

U bent ook kritisch voor het rapport van Amnesty International over Oekraïense schendingen van het oorlogsrecht.

Het Amnesty-rapport is niet logisch en haalt incidenten uit hun context. Oekraïense soldaten zijn op straat omdat Oekraïense steden worden aangevallen door Rusland. Hoe kunnen militairen een stad verdedigen zonder in de buurt te zijn van burgerdoelen? Er zijn twee opties: of de stad overgeven of de stad verdedigen. Na Boetsja, Irpin, Popasna, Marioepol en andere steden, weten we toch wat er met de Oekraïners kan gebeuren als ons leger zich terugtrekt.”

Lees ook

Controverse na ‘victimblaming’ door Amnesty: ‘Het rapport lijkt een slechte grap’

‘Dit is ‘nep-neutraliteit’’: omstreden rapport over Oekraïens leger tast onafhankelijk imago van Amnesty aan

Als het Oekraïense leger burgers in gevaar brengt, is het toch de taak van Amnesty om dat naar buiten te brengen?

“Het Oekraïense leger probeert het volk en de steden te verdedigen tegen een veel groter leger, maar in de titel van dat rapport wordt Rusland niet eens genoemd.

“De Russische propaganda werkt beter dan hun leger. In Rusland heb je newspeak, zoals George Orwell het noemde. Ze vermijden om zaken bij naam te noemen, vandaar ‘speciale operatie’. Ze hebben het niet over explosies, maar over een klap. Zeg niet economische crisis, maar negatieve groei. Hun vliegtuigen kunnen niet worden neergehaald, ze hebben een ‘slechte landing’. Als Amnesty dan niet inschat hoe hun rapport die propagandamolen dient, is dat op zijn minst onverantwoordelijk.”

Uw specialiteit is hoe het collectieve geheugen wordt gevormd. Dat lijkt me centraal in elke oorlog, maar zeker deze?

“Rusland is een voorbeeld van bijzonder agressieve historische narratieven. De reden daarvoor is dat het land geen echte verkiezingen heeft. Als je je macht niet kan verantwoorden in het heden, moet je teruggrijpen naar het verleden, naar mythes en legendes die je macht en je beslissingen kunnen legitimeren.

“Aanvankelijk gebruikte Poetin nog de argumentatie dat hij Oekraïne zou ‘denazificeren’ en ‘demilitariseren’, maar dat is te complex. Nu valt hij terug op wat hij ‘historisch Russisch grondgebied’ noemt, zonder te verduidelijk over welke tijd hij het heeft. Hij noemt de oprichting van Oekraïne een vergissing op Russisch land. Zijn essay in 2021 claimde dat Oekraïners eigenlijk Russen zijn met een raar accent en dus moet dat ene volk in dezelfde staat wonen.”

Met andere woorden: Poetin wil de Oekraïense identiteit vernietigen?

“Helemaal. En het ironische is dat hij het omgekeerde bereikt. Vrienden van me in Charkiv die thuis altijd Russisch hebben gesproken, zijn overgeschakeld op Oekraïens.

“Poetin beweert dat hij de Russischsprekenden wil beschermen, maar het zijn net de gebieden waar ze overwegend Russisch spreken die het meest afzien van deze oorlog.”

En zo staat iedereen nu achter Zelensky, of komt zijn populariteit toch onder druk?

“Het is echt allemaal samen achter de vlag. Ik stond vroeger kritisch tegenover Zelensky en schreef over zijn conflict met het Grondwettelijk Hof. Maar alles wat voor 24 februari gebeurde, is even niet meer van tel. De 24ste is een nieuw startpunt. Eerst moet Oekraïne overleven en daarna kunnen we het over democratie hebben.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234