Maandag 26/09/2022

Alleen de doden zijn de enige echte getuigen van het lijden

Patrick Dewael is fractievoorzitter in de Kamer voor Open Vld. Hij is de kleinzoon van Arthur Vanderpoorten, die stierf in het concentratiekamp van Bergen-Belsen

Son of Saul van de Hongaarse regisseur Laszlo Nemes is een aangrijpende film over een van de meest duistere kanten van de Holocaust. De film brengt de laatste uren van Saul in beeld, een lid van een Sonderkommando-eenheid in het vernietigingskamp Auschwitz. Deze Sonderkommando's waren kleine groepen Joden die werden afgescheiden van de andere gevangenen en onder bedreiging van de SS-bewakers moesten assisteren bij de systematische vernietiging van de Joden.

Het verhaal van de Sonderkommando's is niet zo bekend. Nochtans moet het een van de meest afschuwelijke ervaringen geweest zijn die Joden moesten ondergaan. De manier waarop Nemes dit in beeld brengt, kan geen ziel onberoerd laten. De beelden van de gruwel zijn vaak suggestief en flou, maar ze maken wel de essentie uit van de film. Saul moet de lijken van de vergasten uit de dodenkamer halen, de gouden vullingen uit de tanden verwijderen en de lijken vervolgens naar het crematorium brengen om ze te verbranden. Ook het opruimen van de as behoorde tot de taken van de Sonderkommando's. De nazi's noemden hen cynisch de 'bevoorrechten', omdat ze zogezegd in leven mochten blijven. Maar om de zo veel weken werden ook zij vergast, zodat er geen getuigen meer zouden zijn. Ook Saul beseft dit.

Naast de gruwel van de Holocaust en de Endlösung, is er het persoonlijk verhaal van Saul dat je bij de keel grijpt. Wanneer hij het lijk van een jongetje moet opruimen, vermoedt hij dat het zijn zoon is. Hij wil dat zijn zoon ontsnapt aan de verbranding, de anonimiteit, en wil dat hij eervol wordt begraven volgens de voorschriften van zijn geloof. Het is bijzonder bevreemdend om te zien hoe Saul enerzijds functioneert in een machinerie waarbij duizenden medemensen worden vermoord, en anderzijds hoe hij een enorme levensdrang put uit het willen begraven van zijn zoon. Het doet je concluderen dat de overlevingsdrang van de mens - hoe wreed de context ook is - enorm is, en dat je die puurt uit liefde voor je naasten, versterkt door een onwrikbaar geloof. De film lijkt op die manier een antwoord te bieden op de vraag hoe mensen erin geslaagd zijn de Holocaust te overleven. Dat Saul maar één keer lacht, op het einde van de film bij het zien van een jongetje dat hij voor zijn zoon houdt, bevestigt dit vermoeden.

Deze film treft je op een andere manier dan pakweg Schindler's List van Steven Spielberg, Amen van Costa-Gavras en The Pianist van Roman Polanski. Die spelen volgens mij te veel in op de clichés rond de Holocaust. Son of Saul ligt meer in de lijn van Shoah van Claude Lanzmann en de documentaire De laatste getuigen van Luckas Vander Taelen. Die moeten het meer hebben van persoonlijke verhalen en emoties, authentieke getuigenissen en indringende beelden. Bij Son of Saul beseft de kijker dat een toekomstige dode aan het woord is. Iemand die beter dan wie ook de hel van Dante kan begrijpen en beschrijven.

Holocaust-overlever Primo Levi schreef in zijn boek De verdronkenen en de geredden dat "de enige slachtoffers die echt zouden kunnen getuigen van het lijden, alleen de doden zijn". Wel, in deze film krijg je als kijker meer dan ooit het gevoel dat je je in de schoenen van Saul bevindt. Het nerveuze en onrustige camerawerk dat hem letterlijk op het lijf zit, draagt daar ongetwijfeld toe bij. Je ervaart zelf het drama waarin hij zich bevindt. En bovenal de verstikkende onmacht.

Tot slot wil ik het immense belang van films zoals Son of Saul onderstrepen. Omdat ze de gruwel van de Holocaust beenhard verbeelden. Echt weten, laat staan begrijpen wat miljoenen mensen in hun laatste uren hebben doorstaan, zal nooit mogelijk zijn. Maar ik kan me inbeelden dat deze film akelig dichtbij komt. Films als deze houden de donkerste pagina uit de menselijke geschiedenis in leven. En dat is nodig, ook al vonden de feiten nog maar zeventig jaar geleden plaats. Ik citeer opnieuw Levi: "De vernietigingskampen zijn het product van een met uiterste consequentie in de praktijk gebrachte wereldbeschouwing; zolang die wereldbeschouwing bestaat, dreigen ons de consequenties. (De geschiedenis van de vernietigingskampen dient door ieder mens te worden begrepen als een sinister alarmsignaal.)" In mijn boek Wederzijds respect, de gevaren van het Blok uit 2001 schreef ik al dat elementen van die wereldbeschouwing ook vandaag nog bestaan. Iedereen zou deze film dus moeten bekijken. Om nooit te vergeten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234