Dinsdag 09/08/2022

ALLEMAAL GEFOPT!Er was helemaal geen pandemie

Ongerust over de varkensgriep? Eén adres voor alle info: influenza.be. De vaak geconsulteerde officiële Belgische griepsite bevat een intrigerend zinnetje. Bij de uitleg over de beslissing van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) om in juni 2009 het varkensgriepalarm te verhogen van fase 5 naar 6 of het pandemieniveau, staat: “Die beslissing is genomen op basis van de geografische evolutie van de ziekte. Niet op basis van de evolutie van de ernst ervan.”“Vele mensen hebben die nuance in de informatie van de WGO opgemerkt, maar blijkbaar zagen weinigen er toen het probleem van in”, steekt Wolfgang Wodarg van wal. Wodarg was tot oktober vorig jaar Duits parlementslid voor de socialistische SPD en is nog tot eind deze maand voorzitter van het subcomité Gezondheid van de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa. Als arts en epidemioloog zag hij het probleem wel.

EEN HEEL GEWOON GRIEPJE

Wodarg bestrijdt niet dat er varkensgriep bij de mens was, wel dat het een uitzonderlijke griep was die uitzonderlijke maatregelen vergde. “Het was gewoon een griep zoals we er elk jaar een hebben, en ze was zelfs milder dan vele eerdere griepvirussen. Er was dan ook geen reden waarom we niet iedereen zoals elk jaar zouden beschermen met een normaal griepvaccin aangepast aan dit nieuwe type.”Alleen, zo ging het niet. “Ook al was vrij snel duidelijk dat dit virus niets bijzonders was, toch bleef je horen dat de situatie nog ernstig kón worden. Net zoals nu wordt gezegd dat er een tweede golf kán komen, hoewel daar geen wetenschappelijke aanwijzingen voor zijn. Dat zijn gewoon hypotheses, maar iedereen geloofde die informatie en ging voort op wat de WGO zei. Iedereen bestelde massaal nieuwe speciale vaccins.”Nu steeds meer landen zich door het uitblijven van de dramatisch geachte varkensgrieppandemie opgezadeld zien met enorme voorraden preventief aangekochte maar grotendeels overbodige varkensgriepvaccins, groeit de kritiek op de aanpak van de internationale gezondheidscrisis.Wodarg ziet een verklaring. “Om hun gepatenteerde medicijnen en griepvaccins te promoten, hebben farmabedrijven wetenschappers en overheidsinstellingen verantwoordelijk voor de volksgezondheid beïnvloed om regeringen wereldwijd te alarmeren.” Hij vroeg via de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa een onderzoek, tegelijk komt er een spoeddebat.

SNEL DE DEFINITIE VERANDERD

Vanwaar zijn argwaan? “Toen in april 2009 honderd vrij normale griepgevallen gemeld werden in Mexico-Stad, werden die al snel onbezonnen geduid als het begin van een dreigende pandemie”, zegt Wodarg. “In tegenstelling tot het lage aantal gemelde gevallen was het alarmniveau meteen erg hoog. Het verhaal werd gretig opgepikt door de media en formeel gelegitimeerd door de WGO.”In juni werd de varkensgrieppandemie uitgeroepen. Belangrijkste argument voor het alarm was dat het griepvirus nieuw was en zich snel verspreidde, vervolgt hij. “Maar elk jaar duikt er een nieuw griepvirus op waartegen de bevolking niet beschermd is. Het virus verandert voortdurend omdat het na een tijd geen succes meer heeft bij de grotendeels immuun geworden bevolking. Dit was niets abnormaals. Ook bleken heel wat zestigplussers beschermd tegen het virus, omdat ze ooit geconfronteerd werden met analoge virussen.”Waarom dan dat hoge alarmniveau? “Omdat de Wereldgezondheidsorganisatie in mei haar definitie van een pandemie verruimde. Daardoor is de alarmdrempel verlaagd”, zegt Wodarg.Een merkwaardige wijziging, vond ook epidemioloog Tom Jefferson van de internationale medische organisatie The Cochrane Collaboration in het Duitse weekblad Der Spiegel. “Om te kunnen spreken van een pandemie was vroeger niet alleen een nieuw virus nodig dat zich snel verspreidde en waartegen je niet immuun was. Een andere voorwaarde was dat vele mensen ernstig ziek werden en eraan overleden. Nu zijn die laatste twee kenmerken geschrapt, waardoor de varkensgriep gecatalogeerd werd als een pandemie. Ik zie met die definitie geen verschil tussen dit en een banale griepepidemie.” En Jefferson voegde er deze zomer aan toe: “Soms lijkt het net of een hele industrie zit te wachten op een pandemie.”

BELGIE BLEEF VRIJ NUCHTER

“Dat de ‘ernst’ van de ziekte geen deel uitmaakt van de definitie, hoeft geen probleem te zijn zolang je elkaar maar verstaat”, nuanceert Belgisch griepcommissaris Marc Van Ranst. “Wij wisten dat de situatie door de overschakeling naar alarmfase 6 niet ernstiger werd. Voor ons wat dat een non-event. Fase zes betekende enkel dat het virus zich nu over de hele wereld begon te verspreiden, meer niet.”“We hadden net als andere landen een noodplan voor dat alarmniveau, maar dat was opgesteld voor een veel ernstigere griep. We hebben dat plan dan ook aangepast aan de (kleinere, NC) noden van toen.”Van Ranst werd herhaaldelijk geprezen voor zijn nuchtere aanpak van de varkensgriep. Hij bleef die ook telkens vergelijken met een banale seizoensgriep. Dat was niet overal zo. Van Ranst: “Het probleem is dat heel wat landen er wel voor kozen hun draconische plannen van A tot Z uit te voeren.”

WIE HAD HIER BAAT BIJ?

Om dat allemaal te begrijpen, moeten we terug naar de periode 2005 - 2006. “De varkensgriep was al het tweede valse alarm van de WGO”, zegt Wodarg. “De eerste keer was met de vogelgriep. Dat virus was virulenter, maar minder besmettelijk. Toen luidde telkens dat er een pandemie bij de mens kón komen. Maar vogelgriep is nooit echt voorgekomen bij de mens. Bij het honderdtal gemelde gevallen ging het telkens om mensen die extreem dicht samenleefden met gevogelte toen ze ziek werden. Dat zijn normale gevallen van zoönose, infectieziekten die worden overgedragen van dier op mens.”“Tijdens de vogelgriep is een sfeer van paniek ontstaan”, vervolgt Wodarg. “In die tijd hebben vele landen noodplannen voor een toekomstige pandemie opgesteld. Snel kunnen beschikken over vaccins was daar een belangrijk onderdeel van. Alleen kunnen we niet anders dan vaststellen dat internationale waakhonden ons twee keer slecht advies hebben gegeven. De vraag is: hoe komt dat?”Wodarg ziet maar één verklaring. “Als je ziet dat in Europa miljarden euro’s zijn uitgegeven aan enorme voorraden varkensgriepvaccins die niet nodig zijn, dan moet je de vraag stellen wie hier baat bij had. En dat zijn vooral de producenten van antigriepmedicijnen. Maar de definitie van een pandemie mag niet beïnvloed worden door medicijnverkopers.”

Hoe was dat volgens u dan mogelijk?

“Omdat verscheidene mensen van de WGO erg dicht bij de industrie staan.”

EEN ‘NIEUWE UITDAGING’

Veel concrete namen wil Wodarg niet kwijt, het onderzoek moet geruchten bevestigen, zegt hij. Over één persoon wil hij wel iets kwijt: Klaus Stohr, hoofd van het influenzateam van de WGO tijdens de vogelgriep. Stohr pleitte er begin 2005 in het wetenschappelijke tijdschrift New Scientist al voor dat regeringen toen al een voorraad vaccins tegen de vogelgriep zouden aanleggen. Nochtans werd daar normaal gezien mee gewacht tot er sprake was van een pandemie bij de mens. Dan pas kan het vaccin immers aangepast worden aan de exacte virusstam die de uitbraak heeft veroorzaakt.Wodarg zocht Stohr destijds op om inzage te krijgen in de gegevens die zijn pleidooi ondersteunden. “Ik was erg teleurgesteld over de gegevens die hij toonde. Het leek mij niet erg wetenschappelijk. Enkel wat moleculaire en farmaceutische data, maar amper epidemiologische gegevens.”Groot was Wodargs verbazing toen hij enige tijd later een e-mail kreeg van Klaus Stohr. De voormalige directeur van het influenzateam van de WGO liet al zijn contacten weten dat hij “nieuwe uitdagingen had gevonden en overstapte naar Novartis”. De man die mee de plannen voor toekomstige pandemieën had uitgetekend bij de WGO stapte over naar de griepafdeling van een van de grote vaccinproducenten.Stohr zelf ziet geen enkel probleem. “Dat was gewoon een interessante carrièrezet”, zegt hij als we contact met hem opnemen in de VS. “Bij de WGO gelden strikte regels om ongehoorde beïnvloeding uit te sluiten. Elke expert moet belangenconflicten aangeven en ondertekenen. Ik kan trouwens nog steeds de toekomst niet voorspellen. Toen ik vertrok in 2006, was de bezorgdheid over de vogelgriep al sterk afgenomen. Verschillende mensen dachten zelfs dat we de komende vijftig jaar geen pandemie moesten verwachten. In zakelijk opzicht was het zelfs een slecht moment om over te stappen naar de industrie.”Wat zijn pleidooi voor de vroegtijdige aankoop van vaccins betreft, zegt Stohr dat hij verkeerd werd geciteerd door New Scientist. “De WGO gaf enkel richtlijnen en aanbevelingen voor landen. Vaccins spelen een sleutelrol, maar de aanpak vergt ook onder meer antivirale middelen, een verbetering van ziekenhuisdiensten. Wel werd benadrukt dat vaccins het efficiëntst zijn.”Bij de opstelling van aanbevelingen en richtlijnen voor een pandemie in die tijd “werd de industrie wel geconsulteerd, maar zij waren niet betrokken bij het beslissingsproces”, aldus Stohr. “We hebben hen trouwens gevraagd meer te investeren in vaccins. De WGO heeft enkel gerefereerd aan de potentieel dramatische impact die de vogelgriep zou kunnen hebben. Landen met lokale vaccinproducenten hebben we gezegd dat het misschien een goed idee zou zijn om contact met hen op te nemen.”

GROOT CONTRACT, KLEINE LETTERTJES

Wat het resultaat kon zijn, ontdekte Arznei-Telegramm, een onafhankelijk infoblad voor Duitse artsen en apothekers. Eind 2009 maakte het geheime contracten openbaar tussen de Duitse overheid en vaccinproducent GlaxoSmithKline (GSK) voor de productie van Pandemrix. Hoewel Pandemrix vandaag een van de meest bestelde vaccins tegen varkensgriep in Europa is, werd het contract al ondertekend in 2007.“Het is een contract voor de toekomst”, verduidelijkt Wolfgang Becker-Brüser, hoofdredacteur van Arznei-Telegramm, vanuit Berlijn. “In 2007 had iedereen vogelgriep in het achterhoofd, maar niemand kon toen weten welk virus zich later zou ontwikkelen. Duitsland heeft toen zelfs beslist dat er twee dosissen per persoon nodig waren. Hoe kun je dat al zo concreet maken nog voor het virus er is?”Resultaat: Duitsland bestelde veel te veel vaccins en deed net als vele andere Europese landen de voorbije weken alle moeite om die alsnog te annuleren. Niet vanzelfsprekend, want het contract telt nogal wat kleine lettertjes: “Een vroegtijdige annulering van de bestelling voor het einde van het acute pandemiegevaar is niet mogelijk.” En het pandemiealarm is nog niet voorbij.Heel wat Europese landen sloten ten tijde van de vogelgriep zulke ‘advanced purchasing agreements’, zegt Wodarg. “Ik begrijp dat je bij een echte gezondheidscrisis meteen klaar moet staan en snel vaccins nodig hebt. Dat moet je organiseren. Maar in plaats van zich te organiseren, hebben vele regeringen onderhandeld met de industrie, in het voordeel van die laatste.”Wodarg: “De industrie heeft enkel gepatenteerde oplossingen aangeboden, zeg maar dure medicijnen, hoewel er geen reden was voor zulke nieuwe medicijnen.” “GSK verbond zich ertoe vaccins te produceren als er een pandemie uitbrak, de Duitse overheid verbond zich ertoe af te nemen en te betalen. Zelfs als de vaccins niet nodig zijn, zo blijkt nu”, aldus Becker-Brüser over het Duitse contract.Ook ons land exploreerde de vaccinmarkt al ten tijde van de vogelgriep. “Maar zo’n advanced purchasing agreement leek ons toen een kat in een zak”, zegt griepcommissaris Marc Van Ranst. “Dat heeft ons niet de beste vriendjes van de firma’s gemaakt, maar het heeft ons zeker geen kwaad gedaan.” Ons land sloot pas deze zomer een contract. “Ook al werd erop aangedrongen om net als de andere landen twee dosissen te bestellen, wij hebben gekozen voor maar één dosis per persoon (en twee voor risicogroepen, NC). Dat is nu een besparing.”België bestelde 12,6 miljoen vaccins. Dat waren er meer dan 9 miljoen te veel. Ook dat contract bevatte een niet-annuleringsclausule. “Wij hebben dat op een correcte manier aangepakt, zowel in België als erbuiten”, reageert Julien Brabants van GSK België. “De overheid is naar ons toe gekomen. En toen hebben we natuurlijk onze argumenten naar voor geschoven. In België is trouwens hard onderhandeld door de overheid.” Gisteren bereikte minister van Volksgezondheid Laurette Onkelinx een akkoord met GSK: de geneesmiddelenproducent zal een derde van de bestelde dosissen, een kleine 4 miljoen vaccins, niet leveren, goed voor een bedrag van 33 miljoen euro. Elk contract wordt ondertekend door beide partijen, merkt Brabants nog fijntjes op. “We hebben onderhandeld over een annulatie van de bestelling, hoewel wij dat volgens het contract niet moesten.” Ook deze week besliste GSK slechts 70 procent van de 50 miljoen door Duitsland bestelde vaccins te leveren, Duitsland had om de helft gevraagd.

‘GEEN ONGEPASTE BEÏNVLOEDING’

Ondertussen heeft ook de Wereldgezondheidsorganisatie gereageerd op de kritiek. Ze benadrukt dat het wel degelijk om “een echte pandemie” ging, en dat ze de situatie niet erger voorgesteld heeft dan ze was. De WGO heeft de ziekte naar eigen zeggen omschreven als ‘mild’. De industrie werd gehoord, maar er was volgens de organisatie geen sprake van ongepaste beïnvloeding.De WGO gaat de aanpak van de pandemie wel evalueren. “Maar dat is een vrij normale procedure”, zeg speciaal adviseur grieppandemie Keiji Fukuda. Voorts stelt hij dat “de definitie van een pandemie niet is gewijzigd. Misschien is er verwarring ontstaan met de beschrijving van een pandemie.”Wodarg wil het verder uitspitten. “Je kunt vele voorzorgen nemen bij een uitbraak, en er waren alternatieven, zoals een aanpassing van de gewone seizoensvaccins. Er hoefden geen speciale nieuwe vaccins te zijn. Vele burgers zijn slimmer geweest dan hun regeringen. In Frankrijk heeft de regering 90 miljoen injecties besteld. Ze hebben er slechts 6 miljoen toegediend. In vele landen is de situatie vergelijkbaar.”“Of het geplande marketing was, weet ik nu nog niet”, zegt hij. “Dat zal het onderzoek moeten uitwijzen. Ik weet alleen dat heel wat informatie daarop lijkt te wijzen. Waarom werd het klassieke seizoensgriepvaccin niet zoals elk jaar aangepast aan de nieuwe variant? En wie beslist wanneer er sprake is van een pandemie en waarom? Dat wil ik weten.”“Normaal gezien loopt een bedrijf een zeker economisch risico als het nieuwe medicijnen maakt”, besluit Wodarg. “Om dat te beperken, probeert het in te schatten hoeveel het moet aanmaken en past het zijn productie eventueel aan. Nu niet. Heel wat contracten werden jaren vooraf gemaakt. Voorwaarde om de zaak te doen bollen, was de afkondiging van een pandemiealarm door de WGO. En dat is precies wat er gebeurd is.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234