Zaterdag 01/10/2022

Reportage

Allerzielen vieren zonder God

null Beeld Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Steeds minder gelovigen bidden met Allerzielen in de kerk voor overleden familieleden. Er ontstaan nieuwe rituelen, zoals lichtjesavonden en herdenkingsbijeenkomsten.

VAN ONZE VERSLAGGEVER BART DIRKS

"Welkom vaders en moeders van overleden kinderen, welkom zonen en dochters van overleden ouders. Welkom partners van overleden echtgenoten. Welkom grootouders van overleden kleinkinderen, welkom kleinkinderen van overleden grootouders. Welkom vrienden en buren. We zijn hier samen om te herdenken."

In Breda wordt zondagmiddag een uur stilgestaan bij de dood. Niet bij een specifieke overledene: iedereen die iemand heeft verloren, is welkom. Ofschoon de dienst in de katholieke Michaelkerk wordt gehouden, is het een niet-religieuze herdenkingsbijeenkomst.

Halverwege mogen de aanwezigen de namen van dierbaren noemen. Van alle kanten, door elkaar heen, klinken namen, hardop uitgesproken of gefluisterd: "Piet... Evelien... Marco... Adri... Lisette... Remco... Frans... Annie... Carla... Edwin..."

"Dat is altijd een kippevelmoment", zegt Wilma van Opstal van het gelijknamige uitvaartbedrijf, een van de organisatoren. "We doen hier geen uitvaartdienst over, maar brengen lotgenoten bij elkaar. Mensen moeten met een lichter gevoel naar huis gaan dan dat ze zijn gekomen. Hier kun je ervaren dat er leven is na de dood. Voor de nabestaanden dan, hè."

Elk jaar op 2 november is het Allerzielen, de dag waarop de rooms-katholieke kerk de overledenen herdenkt. Van oudsher is er dan een heilige mis, waarna de graven van gestorven familieleden worden bezocht. Maar terwijl de kerken leeglopen, blijft de behoefte om de doden te gedenken. "Eigentijdse rituelen zijn nodig", zegt Van Opstal. "Mensen zijn niet hun geloof kwijtgeraakt, maar wel de band met het instituut kerk."

Zo zijn nieuwe vormen ontstaan om te herdenken. Crematoria en begraafplaatsen organiseren "lichtjesavonden", terwijl Amsterdam sinds enkele jaren "Allerzielen in het Vondelpark" kent: honderden mensen laten 's avonds een bootje met een kaars wegdrijven op de grote vijver. De KRO zet vanaf vandaag een kapelletje neer op Amsterdam CS voor het programma Voor wie steek jij een kaarsje op? Elke tweede zondag van december is Wereldlichtjesdag voor gestorven kinderen. World Wide Candle Lightning begon in 1997 in de VS; dit jaar wordt het gehouden in ruim dertig Nederlandse gemeenten.

Ook bijeenkomsten als in Breda worden vaker georganiseerd. In de Michaelkerk zijn zo'n 150 aanwezigen. Er is muziek en dans, er worden kaarsjes opgestoken. Gesnotterd wordt er weinig, emoties zijn er zeker. Drie sprekers delen hun verhaal: een dochter over haar vader, een vader over zijn dochter, een meisje over een verongelukt klasgenootje.

Niet het verdriet, maar de verwerking staat centraal. Angela van Oirschot vertelt hoe zij, haar broer en haar moeder omgaan met het verlies van haar vader. "Hij is al drie jaar dood, maar ik vraag hem nog steeds om advies. En heel soms weet ik zeker dat hij luistert", vertelt ze op het altaar. Na afloop, bij de koffie, is ze trots. "Het moest een troostend verhaal worden. Ik kon de mensen in de ogen kijken en geloof dat het me is gelukt. Ik wil overbrengen dat we meer lachen dan huilen als we aan hem denken."

In Breda werd de bijeenkomst al voor het zestiende jaar georganiseerd; eerst door vrijwilligers, nu door de Bredase Stichting ROeR (Rondom Overlijden en Rouw), een verbond van vijftien organisaties zoals Hospice Breda, Netwerk Palliatieve Zorg, DELA, Monuta en Humanitas.

Gepensioneerd huisarts Ed Janmaat (82) was al voordien betrokken bij overleg over rouwverwerking. "In de wereld van huisartsen werd niet adequaat omgegaan met nabestaanden, maar in de literatuur bleek dat juist deze groep kwestbaar is. Ze breken ook sneller een been of krijgen longontsteking. Mensen in de rouw moet je als huisarts dus scherp in de gaten houden."

Over de dood zweeg men, aldus Janmaat: "Een dode was iemand die clean opgeborgen moest worden en daarna sprak men er niet meer over. Dat taboe is doorbroken door de aidsepidemie. Daar werden bij herdenkingen de eigen verhalen centraal gesteld en de namen van overledenen hardop genoemd. Die elementen hebben we meegenomen. Ons draaiboek is verspreid onder verpleeghuizen, ziekenhuizen en parochies."

Veel rouwenden zijn voor het eerst in de Michaelkerk, zoals Jolanda Gommers. "Mijn moeder is in april overleden en ik kreeg een uitnodiging van Monuta. Het heeft me ontroerd: je bent met zoveel vreemden bij elkaar en toch voel je verbondenheid."

Zieltjes redden

Allerheiligen (1 november) en Allerzielen (2 november) zijn twee nauw met elkaar verbonden feestdagen in de rooms-katholieke kerk. Op Allerheiligen worden alle heiligen en martelaren geëerd. Op Allerzielen wordt gebeden voor alle zielen die nog niet in de hemel zijn, maar in het vagevuur.

Oudere katholieken zullen zich nog het 'pesjoenkelen' herinneren. Wie met Allerzielen in de kerk zes Onze Vaders, zes Weesgegroetjes en zes Eer aan de Vaders bad ter intentie van de paus, redde één ziel uit het vagevuur. Na elke verkregen aflaat moest de gelovige de kerk verlaten en opnieuw binnenkomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234