Dinsdag 04/10/2022

ReportageGeorgië

‘Als Oekraïne verliest, zijn wij de volgende op Poetins lijstje’

De Georgische grenspolitie brengt voedsel naar een man die op een dag ontdekte dat de prikkeldraad die de grens markeert verplaatst was, en zijn huis nu in Zuid-Ossetië ligt.  Beeld Getty Images
De Georgische grenspolitie brengt voedsel naar een man die op een dag ontdekte dat de prikkeldraad die de grens markeert verplaatst was, en zijn huis nu in Zuid-Ossetië ligt.Beeld Getty Images

In het grensgebied rondom Zuid-Ossetië weten de inwoners als geen ander hoe het is te leven onder constante Russische dreiging. ‘Voor iedereen hier voelt het alsof de oorlog in Oekraïne het lot van Georgië bepaalt.’

Jarron Kamphorst

Vanaf de politiepost slingert de met gaten bezaaide weg als een meanderende rivier in de richting van het hooggebergte aan de horizon. De grillige en besneeuwde bergtoppen van de Kaukasus in de verte maken de toeschouwer nederig en de mist die rondom de pieken hangt, geeft het schouwspel iets onheilspellends. Alsof achter de bergketen sinistere krachten schuilgaan. “Dat is ook het geval”, verzekert politieagent Varo. “Achter die bergen ligt Rusland, het land dat al bijna veertien jaar een vijfde van ons territorium bezet.”

Varo (vanwege zijn officiële functie wil hij niet met zijn achternaam in de krant) vormt in zijn eentje de gewapende politie-escorte die journalisten en andere belangstellenden begeleidt bij een bezoek aan het Georgische boerendorp Khurvaleti, gelegen op de demarcatielijn tussen Georgië en de afvallige, pro-Russische republiek Zuid-Ossetië. Op eigen houtje het dorp bezoeken is te gevaarlijk, volgens de veertiger met bovenarmen zo groot als de dijen van een profvoetballer.

“De Russen houden iedereen hier constant in de gaten”, zegt Varo, wijzend naar een gecamoufleerde wachttoren aan het einde van een onverharde weg in het dorp. “Je ziet ze niet, maar daarboven zitten ze naar ons te kijken. Als je te dichtbij komt of de grens oversteekt, komen ze tevoorschijn en zit je in de problemen. En dat niet alleen. Ze luisteren ons ook af.” En hij wijst opnieuw, ditmaal naar de twee gigantische antennes aan weerszijden van de wachttoren.

Gespannen werkelijkheid

Khurvaleti is een van de vele Georgische dorpen waarvan de inwoners sinds 2008 in een gespannen werkelijkheid leven, sinds het Russische leger in augustus van dat jaar een kortstondige oorlog uitvocht met de Georgische strijdkrachten in en rondom Zuid-Ossetië. De regio had na de val van de Sovjet-Unie begin jaren negentig eenzijdig de onafhankelijkheid uitgeroepen. Maar na het conflict in 2008, dat aan ruim tweehonderd Georgische burgers het leven kostte, veranderde Zuid-Ossetië in een vazalstaat van Moskou.

Het Russische leger stationeerde er een permanente troepenmacht van enkele duizenden soldaten en het Kremlin erkende het staatje als onafhankelijk, samen met de noordwestelijke Georgische regio Abchazië. De grens ging op slot en Zuid-Ossetië belandde aan een Russisch financieel infuus. Behalve Moskou erkennen alleen Nicaragua, Venezuela, Nauru en Syrië het staatje als soeverein. De rest van de wereld beschouwt Zuid-Ossetië nog altijd als Georgisch grondgebied.

Sindsdien is Khurvaleti, zoals zoveel dorpen op de omstreden en ruim 400 kilometer lange demarcatielijn, door zijn ongelukkige ligging het middelpunt van een territoriaal conflict. Op het eerste gezicht is daar niets van te merken. Het plaatsje doet pittoresk en zelfs vredig aan. In de berm langs de hobbelige weggetjes wuiven klaprozen en fluitenkruid in de eerste zomerbries tegen een achtergrond van de glooiende, diepgroene heuvels van het voorgebergte van de Kaukasus. In de zonovergoten boomgaarden in het dorp ruikt het naar vers fruit en op het plein van de lokale school rennen kinderen schaterlachend achter elkaar aan.

Rollen scheermesdraad

Maar die sereniteit is een illusie. Dwars door het dorp, dat op nog geen 100 kilometer van hoofdstad Tbilisi ligt en slechts enkele tientallen inwoners telt, loopt de grens tussen Georgië en Zuid-Ossetië, die het plaatsje in tweeën splitst als een Berlijnse Muur in landelijk gebied. Op sommige plekken is de grens afgebakend met een kniehoog hek of rollen prikkel- of scheermesdraad, maar elders is het onmogelijk om precies te weten waar het omstreden gebied begint of eindigt.

Bovendien is de grens niet statisch maar dynamisch, verzekert politieagent Varo, staand voor een vervallen houten boerderij waar een paar kippen worden opgejaagd door een bronstige haan. “De Russische grenswachters aan de andere kant doen niet alleen aan grensbewaking, maar ook aan grensverlegging.”

Varo bedoelt dat in de meest letterlijke zin van het woord. Eens in de zoveel tijd tillen de Russische militairen de rollen scheermesdraad op, lopen ze enkele tientallen meters Georgisch grondgebied in en leggen de rollen daar weer neer. Zodoende snoept Zuid-Ossetië telkens een klein stukje grondgebied van Georgië af. Hoewel de pro-Russische autoriteiten van het republiekje zich daarbij beroepen op stokoude kaarten, weet Varo wel beter.

Directe controle separatisten

“Door het verleggen van de grens vallen steeds meer strategische punten onder directe controle van de separatisten”, vertelt hij. Zo ligt de demarcatielijn op één punt nog geen 500 meter van de belangrijkste snelweg van het land, die Tbilisi verbindt met de Zwarte Zeekust in het westen en met de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe in het oosten.

“Vlak bij die weg ligt ook een oliepijpleiding, waarvan nu ongeveer 1,5 kilometer onder Zuid-Ossetisch gezag valt”, zegt Varo. Door de leiding, die door het Britse oliebedrijf BP wordt geëxploiteerd, stromen dagelijks zo’n 145.000 vaten olie vanuit Bakoe naar het Georgische Suspa.

De ‘kruipende grens’, zoals de demarcatielijn in de volksmond bekendstaat, leidde in het verleden al tot talloze bizarre situaties. Het bekendste voorbeeld is het verhaal van Data Vanishvili, een inmiddels overleden inwoner van Khurvaleti. Hij ging op een dag slapen in Georgië en werd de volgende ochtend wakker in Zuid-Ossetië, met rollen scheermesdraad voor zijn deur.

Hij groeide uit tot het symbool van de Georgische weerstand tegen de Russische bezetting en zijn huis veranderde in een bezienswaardigheid voor conflicttoeristen die de gevolgen van de elastieken grens met eigen ogen wilden zien.

Vanishvili is zeker niet de enige die de consequenties van de grillige staatsgrens aan den lijve heeft ondervonden. Met name herders en jagers in het gebied komen geregeld in de problemen, vertelt Varo. “Niet overal staat duidelijk aangegeven waar de grens begint en stopt. Zeker in de heuvels gebeurt het dikwijls dat herders per ongeluk de grens oversteken.”

 Iets buiten het dorp is een kamp waar vluchtelingen uit Zuid-Ossetië al sinds 2008 ‘tijdelijk’ bivakkeren. Beeld Getty Images
Iets buiten het dorp is een kamp waar vluchtelingen uit Zuid-Ossetië al sinds 2008 ‘tijdelijk’ bivakkeren.Beeld Getty Images

Gearresteerd en opgesloten

Ter illustratie wijst hij naar de groene vlaggen verderop in de heuvels. “Daar loopt dus een grens, maar die vlaggen zijn de enige markering. Als je die niet ziet en ze passeert, word je meteen gearresteerd en opgesloten”.

Volgens lokale waarnemersorganisaties belandden sinds het uitbreken van de oorlog in 2008 al meer dan drieduizend Georgiërs voor korte of langere tijd in een cel in bezet gebied op verdenking van ‘illegale grensoverschrijding’. “Dan moet er onderhandeld worden over hun vrijlating. Dat duurt vaak weken of maanden en uiteindelijk eindigt het met de betaling van een borgsom. Het is zuivere intimidatie.”

Nana Papuashvili, die met drie andere vrouwen rond de open achterbak van een caddy wat staat te keuvelen, kan erover meepraten. De 55-jarige Georgische werkt als docent op het schooltje in Khurvaleti en ziet dagelijks vanuit de ramen aan de achterkant van het gebouw hoe Russische soldaten met herdershonden door de velden lopen. “Zo nu en dan zie ik zelfs tanks door het landschap rollen. In het begin was het angstaanjagend, maar intussen ben ik gewend aan de provocatie. Het is de normale gang van zaken. Ik ben er immuun voor.”

Zelf woont Papuashvili iets buiten het dorp, in een kamp waar vluchtelingen uit Zuid-Ossetië al sinds 2008 ‘tijdelijk’ bivakkeren. Veertien jaar terug vluchtte ze uit het dorp Vanati, pal over de grens van waar ze nu woont. Ze vindt het niet gemakkelijk om over die tijd te praten, maar ze weet ook dat het therapeutisch en verlichtend werkt om dat wel te doen. “Gemaskerde Russische soldaten gingen in ons dorp van deur tot deur en haalden alles en iedereen uit hun huizen. Ze verzamelden ons op het centrale plein en niemand wist wat ons te wachten stond.”

Niet veel later begonnen de plunderingen en de brandstichtingen. “In mijn dorp staat vrijwel niets meer overeind.” Wel lieten de soldaten haar uiteindelijk ongeschonden gaan, omdat een van hen Papuashvili herkende van vroeger. “Dat was mijn redding”, zegt ze, met het ongeloof nog altijd in haar ogen.

Schuilen voor kogels in bushokjes

Wat daarna volgde, was niets minder dan een doodsbenauwde vlucht richting veilig gebied. “Ik heb geschuild in bushokjes om de rondvliegende kogels en bommen te ontwijken. Er vlogen constant vliegtuigen over.”

“En nu woon ik hier”, wijst ze naar het terrein dat op het eerste oog haastig is bebouwd. Sommige woningen hebben golfplaten daken, muren bestaan grotendeels uit gipsplaten en aan goed stromend water is een tekort. “Ik ben het inmiddels gewend hier te leven, maar in het begin was het zwaar en kon ik mijn draai niet vinden tussen al die mensen die net zo getraumatiseerd waren als ikzelf.”

Het is inderdaad vrij cru: een dorp vol trauma met uitzicht op de oorzaak van al dat trauma. Want dat de inwoners van Khurvaleti stuk voor stuk een gekraste ziel hebben, staat buiten kijf. Zo ook Natia Javakhishvili. “Ik was twaalf toen de oorlog uitbarstte”, memoreert de dertiger, met haar zoontje van een jaar of drie op haar arm. “Maar het beeld van verbrande huizen en Russische soldaten met geweren vergeet ik nooit meer. Evenmin als de geur van verschroeide aarde en brandend hout.”

Ze krijgt kippenvel als ze denkt aan hoe haar geboortedorp aan de andere kant van de demarcatielijn er nu bij ligt. “Het enige waar ik nog troost in vind, zijn nostalgie en hoop.”

Hoop bungelt aan een zijden draad

Maar sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne bungelt ook die hoop aan een zijden draadje. “Ik ben als de dood dat de Russen deze kant op komen. Op de dag waarop de oorlog begon, zag je vanaf hier op alle wegen in de bergen felle lichten schijnen bij de militaire checkpoints. Iedereen had het idee dat ze elk moment konden arriveren. Een niet uit te leggen angst greep ons allemaal bij de strot. Het werkte verlammend en ik heb heel hard gehuild.”

Een politiepost aan de rand van het grensdorp Khurvaleti. Beeld Getty Images
Een politiepost aan de rand van het grensdorp Khurvaleti.Beeld Getty Images

Ook Papuashvili leeft sinds eind februari in een soort déjà vu. “Toen de oorlog in Oekraïne begon, kwam alles terug. De bommen, de knallen, de schoten, de straaljagers, het haastige rennen. Ik ben als de dood.”

Dat sentiment leeft onder veel Georgiërs, bewoners van de grensgebieden in het bijzonder, weet politieagent Varo. Hij staat dagelijks in contact met de inwoners van Khurvaleti. “Voor iedereen hier voelt het alsof de oorlog in Oekraïne het lot van dit land bepaalt. Wat daar gebeurt, drukt een stempel op de toekomst van Georgië. Ik wil er niet eens over nadenken dat Oekraïne die oorlog verliest. Dan wint het kwaad en zijn wij sowieso de volgende op Poetins lijstje.”

Een zojuist uitgebarsten vulkaan

Mede daarom is de Georgische regering tot nog toe bijzonder terughoudend met het veroordelen van de Russische daden in Oekraïne. Regeringspartij Georgische Droom meent dat het onverstandig is de grote noorderbuur te hard tegen de schenen te trappen. De hachelijke relatie met Moskou bracht parlementslid Giorgi Khelashvili van de regeringspartij tot de beeldspraak dat “we naast een vulkaan leven”. “Een vulkaan die zojuist is uitgebarsten, en het toeval wil dat de lava momenteel aan de andere kant van de berg naar beneden vloeit.”

Voor de inwoners van Khurvaleti voelt de terughoudende opstelling als een knieval voor de vijand. Op zijn minst hebben ze het idee dat de overheid zich door angst laat regeren. “In Tbilisi kijken ze niet elke dag uit op Russische soldaten”, zegt vijftiger Javakhishvili fel. “Daar kan het niet van de ene op de andere dag gebeuren dat je huis in bezet gebied staat. Ze sluiten hun ogen voor de dreiging en hopen door hun pro-Russische houding dat het allemaal goed afloopt. Dat ze de vijand kunnen paaien. Maar zo werkt het niet. Poetin gebruikt zwakte juist tegen je, daarom moeten we ons harder uitspreken. Anders wij zijn de volgende.”

Alleen zo kan haar geboorteregio ooit weer terugkeren in het land dat het toebehoort, verzekert Javakhishvili. “Of ik dat ga meemaken, god mag het weten. Maar ik hoop het van harte”, verzucht ze terwijl ze haar blik ten hemel werpt. “En weet je, de hoop sterft als laatste.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234