Zondag 25/09/2022

Amsterdamse grachtentuinen

Verscholen achter de monumentale gevels van de huizen en kantoren langs de Amsterdamse grachten ligt het 'groene goud' van Amsterdam: de grachtentuinen. Meestal in privébezit, zijn ze normaal niet toegankelijk. Maar in mei en juni kan u er toch een aantal bezoeken.

Het valt me altijd op als ik in Amsterdam kom hoe weinig groen en hoe veel steen er in deze stad is. Dat verklaart wellicht ten dele waarom de Amsterdammer zo creatief en genereus omspringt met gevel- en tegeltuintjes en met dak- en terrasbeplanting en waarom de volkstuintjes in de buitenwijken van de stad zo razend populair zijn, de laatste tijd vooral bij de zogeheten intellectuele en culturele elite die zelfs bereid is om vele honderden gulden te betalen om zo'n minuscuul volkstuintje te kunnen huren.

Er is natuurlijk wel het onvolprezen Vondelpark, het Rembrandtplein en het Sarphatipark. En rond het nieuwe Van Goghmuseum, nu nog een bouwwerf, moet er een hedendaags park komen. Een kleine oase wordt gevormd door het vroegere Begijnhof aan het Spui, maar van het ontwerp uit het einde van de vorige eeuw, met slingerende paadjes, is nu niet veel meer te zien. En er is de binnentuin van het Geuzenhof (Willem de Zwijgerlaan/Korte Geuzenstraat), in 1937 ontworpen door de toen nog beginnende tuinarchitecte Mien Ruys. Formele symmetrische aanleg met een speelplaats en een volière. Eerder de moeite waard als historisch mijlpaal: de idee van een gemeenschappelijke binnentuin voor alle huizen errond was toen (en nu eigenlijk nog) bijna revolutionair.

Voor de liefhebbers is er ook nog de Hortus Botanicus van Amsterdam, een van de oudste botanische tuinen ter wereld, die oorspronkelijk in het centrum van de stad lag, maar later werd overgebracht naar de Plantage, een eerste 'groene' stadsuitbreiding waarvan ook de dierentuin Artis deel uitmaakt. Eind van de jaren tachtig werd de Hortus met sluiting bedreigd, maar een groepje Amsterdammers, onder impuls onder anderen van de dichter Simon Vinkenoog en de onlangs overleden slavist Karel van het Reve, organiseerde een geslaagde reddingsactie. Onlangs werd er zelfs een nieuwe tropische kas geopend naar een ontwerp van Wybe Kuitert, de huidige directeur van het Arboretum van Kalmthout.

Daarmee hebben we het ongeveer gehad. Voor de rest is er in de Amsterdamse binnenstad weinig groene vreugde te beleven. Ooit moet het wel anders zijn geweest. Namen als de Jordaan (van jardin) en de Warmoestraat (van warmoes of groentetuin) herinneren aan dat verleden. En ooit bestonden er ook plannen om naar Parijs' voorbeeld van het Centraal Station een enorme groene boulevard met plantsoenen en fonteinen aan te leggen, die tot het Damplein zou lopen en verder tot de Munt, naar de Plantage en naar de Rozengracht, maar het bleef bij plannen. Het is wellicht illustratief in dit verband dat in 1988-'89, ter ere van het bezoek van de Britse koningin Elisabeth aan Amsterdam in het kader van het 'William and Mary'-jaar, voor het Paleis op de Dam een tijdelijke Engelse tuin werd aangelegd, met vlekkeloos gazon en authentieke Londense lantaarns...

Gelukkig voor Amsterdam zijn er de vele grachten die aan weerszijden beplant zijn met bomen. Dat zorgt letterlijk voor een verademing. Vooral op een luchtfoto van Amsterdam vallen die bomenlijnen op, als groene concentrische cirkels tussen de eindeloze huizenrijen. Wie op die luchtfoto heel goed kijkt ziet achter en tussen die huizenrijen ook nog kleine stipjes groen. Dat zijn de zogeheten grachtentuinen die, als een groen geheim bijna, verscholen liggen achter de vaak monumentale gevels van de 17de- en 18de-eeuwse huizen en kantoren, die uitgeven op de grachten.

Over die grachtentuinen verschenen onlangs twee prachtige gidsen onder auspiciën van de Stichting Amsterdamse Grachtentuinen, een organisatie die zich bekommert om dit tuinenerfgoed. Een over de tuinen langs de Keizersgracht en een tweede over die langs de Herengracht. Volgend jaar verschijnt een derde deel over de Prinsengracht en een over de Singel.

Bedoeling van deze gidsen is om een zo volledig mogelijke inventaris van al deze grachtentuinen te bieden. "Ze vormen een vitaal, maar onbekend onderdeel van de stedelijke cultuur", zo heet het in de inleiding van een van die boeken. "Met gracht, straat, stoep en huis vormt de tuin een onlosmakelijke eenheid. Van de 17de tot en met de 20ste eeuw is de tuin achter het grachtenpand het raakvlak geweest van zowel natuur als cultuur. De tuin, als onderdeel van het Amsterdamse stadsgroen, weerspiegelt opvattingen over natuur en stad, status en wonen, over smaak en mode, gebruik en schoonheid."

Volgens de Nederlandse tuinhistoricus Erik de Jong waren deze tuinen uitdrukkelijk bedoeld "om temidden van het stadsgewoel in de geest door de Arcadische natuur van tuin en landschap te kunnen dwalen".

Het gaat om een paar honderd tuinen die dank zij een wet uit 1615, die onveranderd geldig bleef tot in 1964, behoed bleven voor bebouwing. Deze wet bevatte strikte eisen wat de omvang van de bebouwbare oppervlakte betreft en verbood elke bebouwing in de binnenruimten tussen de grachtenpanden. Daardoor staan er nu nog veel oude bomen, die sindsdien meestal beschermd zijn. En ook al zijn er in de loop der jaren een aantal tuinen gesneuveld door illegale en gedoogde aanleg van parkeerterreinen of opslagplaatsen, de overgrote meerderheid van de terreinen uit de 17de en 18de eeuw bleef zijn bestemming als tuin behouden.

De meeste van deze grachtentuinen zijn privébezit en normaal niet te bezoeken. Tenzij die tuin bij een hotel hoort en u daar logeert of dineert, zoals het befaamde Hotel Pulitzer op de nrs. 315-331 van de Prinsengracht. Of als het om een museumtuin gaat, zoals die van het Museum Van Loon (Keizersgracht 672-674), een prachtige formele tuin, ontworpen in 1973 naar een voorbeeld uit de 17de eeuw. Blikvanger is vooral een gigantische honderdjarige rode beuk. Of zoals die van het Museum Willet-Holthuysen (Herengracht 605) met een gereconstrueerde 18de-eeuwse baroktuin.

Sinds enkele jaren lopen er gelukkig twee initiatieven waardoor een aantal van die grachtentuinen wél te bezoeken is.

Pareltjes te zien

Op 21, 22 en 23 mei is er de manifestatie 'Het ornament in de tuin'. Een twintigtal tuinen langs de Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht zijn die dagen te bezoeken. Onder de te bezoeken tuinen enkele pareltjes zoals ondermeer:

- de Herengracht 476, een barokke stijltuin met een vroeg 18de-eeuws tuinhuis waar de Nederlandse Tuinenstichting is gevestigd;

- Herengracht 502, de ambtswoning van de Amsterdamse burgemeester, met een traditionele tuin met een mooi trellisprieel;

- Keizersgracht 544, met een tuin in 1972 ontworpen door de dit jaar overleden tuinarchitecte Mien Ruys;

- Keizersgracht 635 en aansluitend Herengracht 518, een grote formele tuin in drie gedeelten, in 1991 aangelegd door Robert Broekema;

- Prinsengracht 644: het Maison Descartes met een historiserende tuin van Arend-Jan van der Horst.

In de meeste van deze tuinen worden naar aanleiding van deze tuinhappening antieke of hedendaagse tuinornamenten of kunstwerken tentoongesteld. Op verschillende plaatsen worden ook drankjes en zelfs lunches geserveerd. Mei is een ideaal tijdstip voor deze tuinen omdat de rododendrons en de blauwe regens volop bloeien. Voorts zijn er, met enig geluk, ook nog bloeiende magnolia's en komen de eerste rozen en hortensia's in bloei.

Op 18, 19 en 20 juni organiseert de Stichting De Amsterdamse Grachtentuin (die aan de basis ligt van de serie boeken over die grachtentuinen) een bezoekweekend. Een 25-tal tuinen aan de Amsterdamse grachten, tussen Brouwersgracht en Amstel, kan tijdens dat weekend worden bezocht. Naast enkele tuinen die u ook in mei kon bezichtigen, zitten in dit circuit nog een tiental tuinen extra. Het gaat ook hier vooral om uiterst klassieke, formele tuinen (meestal recente reconstructies), maar toch ook om enkele fantasierijkere, wat hedendaagser ogende tuinen.

Een bijkomende charme, die het privé-karakter van de tuinen en de band tussen tuin en huis extra onderstreept, is dat men vaak door de meestal prachtige interieurs van deze historische panden moet om de tuin te bezoeken. In een aantal van die tuinen staan ook schitterende oude én nieuwe tuinhuisjes en soms echte -huizen, juweeltjes van fantasiearchitectuur, die op zich al een bezoek waard zijn.

Als extra attractie kunnen bezoekers de hele route ook met een bootje afleggen.

Praktisch

- Het Ornament in de Tuin, op 21, 22 en 23 mei, van 10 tot 17 u. Niet alle tuinen zijn echter gedurende die drie dagen te bezoeken. Een toegangsticket en een folder over de open tuinen kost 20 gulden en is alleen te koop in de deelnemende tuinen.

Info: Marianne Verloop, Keizersgracht 544, 1017 EL Amsterdam, tel. 00-31-20-6231854, fax 00-31-20-6242446

- De Grachtentuin in bloei', op 18, 19 en 20 juni, van 10 tot 17 u. Een routebeschrijving is te koop in alle deelnemende tuinen die herkenbaar zijn aan een rode affiche aan de gevel; ze kost 15 gulden. Mogelijke startplaatsen zijn Museum Willet-Holthuysen (Herengracht 605), Hotel Pulitzer (Prinsengracht 315-333) of Keizersgracht 697.

Info: Barbara van Helden, Reguliersgracht 7, 1017 LJ Amsterdam, tel. 00-31-20-4222379, fax 00-31-20-6383084.

De twee boeken over de Amsterdamse grachtentuinen 'Herengracht' en 'Keizersgracht' verschenen bij de Uitgeverij Waanders, Postbus 1129 in 8001 BC Zwolle (ISBN 90-400-9969-3 en 90-400-9256-7). Ze kosten 75 gulden of 1500 frank en zijn te koop in de meeste Amsterdamse boekhandels.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234