Maandag 26/09/2022

Andreas De Block ziet hoe we ons proberen te distantiëren van misdaden 'hors catégorie'

Wanneer wordt het label onmenselijk al te onmenselijk?

Andreas De Block is als docent verbonden aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte (KU Leuven). Zijn onderzoek spitst zich toe op de filosofie van de biologie en de filosofie van de psychiatrie. Hij schreef enkele boeken, waaronder Waanzin en Natuur, dat in 2006 verscheen bij Boom.

Maandagavond had advocaat Jaak Haentjes een eerste gesprek met zijn cliënt Kim De Gelder. Na dat gesprek verklaarde de advocaat dat De Gelder veel spijt had: 'Hij beseft dat hij iets onmenselijks heeft gedaan.' De Leuvense filosoof Andreas De Block, die zich heeft gespecialiseerd in de filosofie van de psychiatrie, legt uit waarom wij naar het adjectief 'onmenselijk' grijpen.

De Gelder staat niet alleen in dat oordeel over zijn daden. Op blogs waar men verslag doet van de steekpartij in Dendermonde valt regelmatig het woord 'onmenselijk'. Verder blijken ook heel wat experts van oordeel dat de daden van De Gelder accuraat worden geduid als men ze onmenselijk noemt. Maar wat bedoelt men precies met die kwalificatie? Men kan zeker niet bedoelen dat deze verschrikkelijke daden niet door een menselijk wezen zijn gepleegd, want dat zijn ze overduidelijk wel. Gaat het dan eerder om een verlegenheidsverklaring voor schijnbaar onverklaarbaar gedrag? Of dient men het veelvuldig en herhaald gebruik van die term best te begrijpen als een soort symbolische bezwering van iets dat het bevattingsvermogen van velen (ver) te boven gaat?

Wie een antwoord wil formuleren op die vragen, moet beseffen dat niet alle immorele gedragingen onmenselijk worden genoemd. Overspel, diefstal, ja, zelfs roofovervallen en sommige passiemoorden zijn blijkbaar menselijk genoeg. Ook al keuren we die daden af, we zien ze blijkbaar wel als 'des mensen'. Onze soort, zo lijkt men te denken, is tot vele prachtige dingen in staat, maar men moet tegelijk ook erkennen dat de menselijke natuur van tijd tot tijd erg zwak en feilbaar is. Je spreekt jezelf niet tegen als je zegt dat overspel zowel menselijk als immoreel is.

De term 'onmenselijk' wordt dus gereserveerd voor een beperkt aantal misdaden en misdadigers. Iedereen kan voor zichzelf wel een lijstje opstellen met onmensen. In vele van die lijstjes zal Hitler figureren, en ook de namen van Marc Dutroux en Charles Manson zullen wel regelmatig opduiken. Zij zijn als het ware de prototypische onmensen. We keuren hun daden niet alleen af, we walgen er echt van. Die morele walg houdt onder meer in dat we elk contact met hen willen vermijden. In vele gevallen zijn we zelfs niet meer bereid om onze empathische vermogens aan te spreken. We willen ons helemaal niet voorstellen wat zo iemand drijft of denkt. Het is alsof we bang zijn door onze poging tot inleving besmet te raken met het onvatbare kwaad dat in die individuen schuilt. We zien ze als demonen, erger dan een beest, satanischer dan Satan, en bovenal meer besmettelijk dan de pest.

Dat zou kunnen betekenen dat we de daden niet zozeer onmenselijk noemen omdat ze onbegrijpelijk zouden zijn, maar eerder omdat we ze niet willen begrijpen. Let wel, we zijn ongetwijfeld nieuwsgierig naar de motieven voor dergelijke misdaden, het psychologische profiel van de misdadiger en de maatschappelijke situatie waarbinnen zo'n gruwel mogelijk is. Maar we zijn tegelijk zo gehecht aan de categorie 'mens' dat we niet bereid zijn om die categorie op een dusdanige wijze te interpreteren dat ook kannibalen of massamoordenaars er een plaats in kunnen krijgen. We willen met andere woorden die daden en misdadigers niet als menselijk begrijpen. Door ze onmenselijk te noemen drukken we in de eerste plaats uit dat we ons van die daden en individuen op een absolute wijze willen distantiëren.

Men kan veel begrip opbrengen voor de neiging om zich te distantiëren van weerzinwekkende figuren en daden. Men zou zelfs kunnen argumenteren dat het immoreel is om die daden of individuen niet als onmenselijk te kwalificeren. Niettemin is die zeer menselijke en mogelijk zelfs deels prijzenswaardige neiging niet zonder enig risico. Allereerst bestaat het gevaar dat het kwalificeren van misdaden als 'hors catégorie' ook de roep versterkt om straffen buiten categorie. Dat het hier niet om een denkbeeldig gevaar gaat, blijkt onder meer uit het bestaan maar liefst drie Facebookgroepen die pleiten voor de doodstraf voor Kim De Gelder. Ten tweede leidt de ontmenselijking van dader en/of daden soms tot ongezonde fascinatie. Een echte 'onmens' roept immers weerzin op, maar wordt daarenboven ook vaak geassocieerd met een buitenmenselijke kracht. Terwijl men menselijke, al te menselijke fouten als overspel en fraude gemakkelijk interpreteert als tekenen van zwakheid, zijn demonische misdaden haast altijd omgeven door een schijn van macht. Die macht is zelden of nooit ondubbelzinnig aantrekkelijk. Dat neemt echter niet weg dat ze op een dubbelzinnige wijze de interesse van sommigen kan prikkelen.

We willen ons helemaal niet voorstellen wat een 'onmens' drijft of denkt. Het is alsof we bang zijn door onze poging tot inleving besmet te raken met het onvatbare kwaad dat in die individuen schuilt. We zien ze als demonen, erger dan een beest

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234