Zaterdag 01/10/2022

Artemisia Gentileschi 350 jaar na haar dood een hype in Amerika

toneelstuk, roman en tentoonstelling gewijd aan barokschilderes

Brussel / Eigen berichtgeving

Eric Rinckhout

Ze zingt niet, ze gaat niet uit de kleren, ze is niet genomineerd voor een Oscar, ze leeft zelfs al lang niet meer. En toch is ze op dit moment niet uit de Amerikaanse media te branden. Artemisia Gentileschi, een Italiaanse barokschilderes die tussen 1593 en 1652 een turbulent leven leidde, duikt plotseling op in een toneelstuk, een roman, modemagazines en een grote tentoonstelling die het Metropolitan Museum of Art in New York aan haar en haar vader Orazio wijdt.

In Europa is Artemisia Gentileschi geen onbekende. In de jaren negentig verscheen een handvol biografieën - al dan niet geromantiseerd - en in 1997 maakte de Franse cineaste Agnès Merlet een film over haar met als titel Artemisia. Voordien was ze door sommige feministische kunsthistorici al verheven tot boegbeeld van de vrouwenstrijd omdat ze, als bijzonder getalenteerde kunstenares, in de door mannen gedomineerde zeventiende-eeuwse kunstwereld haar positie opeiste. Ze werkte voor verschillende koninklijke hoven, schilderde graag sterke vrouwen - Judith was een van haar favoriete personages - en werd in 1616 als eerste vrouw toegelaten tot de Academie van Florence. Van een rolmodel gesproken.

In de fascinatie voor Artemisia speelt steevast een dramatisch feit uit haar leven mee: ze werd op 17-jarige leeftijd verkracht door Agostino Tassi, haar leraar perspectieftekenen en een medewerker van haar vader. Er volgde een geruchtmakend proces waarop Tassi werd veroordeeld, hoewel zijn straf - vijf jaar verbanning uit Rome - nooit werd uitgevoerd. Het proces zelf werd nauwgezet gedocumenteerd, maar de driehonderd pagina's notulen gaven eigenlijk nog meer voer aan allerhande speculaties. Was Artemisia een opportuniste? Nam ze het niet te nauw met de zeden? Was ze een slachtoffer of kwam ze uit de hele affaire sterker tevoorschijn?

De feministes die in de jaren zeventig en tachtig Artemisia herontdekten, voerden toen aan dat de schilderes twee keer een slachtoffer was: één keer van een verkrachting en één keer van verwaarlozing. Want in het begin van de twintigste eeuw was er vooral aandacht voor haar vader, Orazio, en werd zij bekeken als een vroegrijp kind - een interessante schilderes maar lang niet zo goed als haar vader. Van de weeromstuit werd zij aan het eind van de eeuw dan weer opgehemeld. In het Metropolitan Museum probeert men nu vader én dochter een rechtmatige plaats in de geschiedenis te geven.

Maar een twistappel blijft de vraag hoezeer de verkrachting en het proces een stempel op Artemisia en op haar kunst hebben gedrukt. Volgens nogal wat onderzoekers was haar 'lievelingsthema' - de mooie, geslepen Judith die de sterke Holofernes op bloederige wijze afslacht - een directe reactie op die gruwelijke ervaringen. Wat zeker vaststaat is dat het proces voor haar vernederend was: Artemisia werd gefolterd om haar tot bekentenissen te dwingen en er werd een medisch onderzoek op haar uitgevoerd dat moest uitwijzen of ze voor de verkrachting nog wel maagd was.

Een pikant detail is evenwel dat zij bleef hopen dat Agostino haar ten huwelijk zou vragen - wat hij uiteindelijk niet deed. Dat geeft natuurlijk voedsel aan de overtuiging dat er aanvankelijk sprake was van een passionele relatie tussen een jong meisje en een ervaren schilder. En dat vader Orazio die relatie niet zag zitten, de kwakkel van een verkrachting de wereld instuurde en daarna, via een proces, aanstuurde op een financiële schadeloosstelling. Kortom: het was Orazio om de poen te doen, niet om zijn dochter.

Keith Christiansen, conservator van het Metropolitan in New York en organisator van de tentoonstelling, zegt in de New York Times, dat Artemisia's schilderijen niet noodzakelijkerwijs haar leven weerspiegelen. Hij stelt dat Artemisia - en ook haar vader - zwaar onder de invloed stond van Caravaggio: ze schilderde naar model en idealiseerde de personages niet. "Door die stijl ziet haar kunst er inderdaad autobiografischer uit." Maar daarom ís ze het nog niet.

De vele paradoxen die het proces omringen en tegelijk het totaal gebrek aan informatie over de rest van Artemisia's leven mogen ons er niet toe verleiden er zo maar op los te fantaseren, vindt Cathy Caplan, auteur van Lapis Blue Blood Red, het toneelstuk dat momenteel opgevoerd wordt in het Here-theater, Greenwich Village. "In de film van Agnès Merlet werden de dialogen uit het proces veranderd. Een van de basisprincipes in het Artemisia-verhaal is dat je niet in kunt gaan tegen wat we wel weten." Caplan baseert haar interpretaties op feiten, maar toch smokkelt ze, aldus de New York Times, Artemisia's dochter Prudenza in het toneelstuk, terwijl we over hun relatie ook niets weten.

Susan Vreeland, auteur van de vorige maand verschenen roman The Passion of Artemisia (Viking), zegt dan weer dat ze op een bepaald moment gestopt is met het najagen van nieuwe interpretaties. Ze laat Artemisia in Genua vertoeven, terwijl nieuw bewijsmateriaal stelt dat ze daar nooit geweest is. "Als ik mijn roman had moeten blijven aanpassen, had ik hem misschien wel nooit gepubliceerd", aldus Vreeland.

En zo creëert elke auteur zijn of haar Artemisia.

In de fascinatie voor Artemisia speelt steevast een dramatisch feit uit haar leven mee: ze werd op 17-jarige leeftijd verkracht door Agostino Tassi, haar leraar perspectieftekenen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234