Zondag 25/09/2022

Ben ik een Nobelprijs waard? Ja, natuurlijk

De eigengereide Amerikaanse genoompionier Craig Venter gewikt en gewogen

'Hij wou voor God spelen, dus kraakte hij de code van het menselijk genoom. Nu wil hij voor Darwin spelen en verzamelde het dna van elk levend wezen op de planeet', luidde het enkele jaren geleden in 'Wired'. Binnenkort schrijft hij misschien het eerste artificieel leven op zijn naam. Maak kennis met Craig Venter, wellicht de bekendste maar ook controversieelste wetenschapper van dit moment. Een portret van de man in vijf etappes. Door Nathalie Carpentier

Het kan niet snel genoeg gaan

"Speed matters, discovery can't wait." In 1998 maakte Craig Venter in één adem meteen duidelijk wat hij met de slogan van zijn nieuwe commercieel bedrijf Celera Genomics (een verwijzing naar het Latijnse woord voor snelheid) bedoelde. De Amerikaan kondigde onverbloemd aan dat hij van plan was met Celera de menselijke genetische code op drie jaar tijd te willen kraken. Een klus die een internationaal overheidsconsortium van genoomcentra dat er al enkele jaren aan bezig was, op dat ogenblik nog hoopte te klaren tegen... 2008.

Omdat het niet bij holle woorden bleef, schakelden zijn wetenschappelijke concurrenten eveneens een versnelling hoger. Naarmate de strijd vorderde, werd die ook venijniger, om in 2000 te resulteren in een opmerkelijke wapenstilstand. Op 26 juni 2000 kondigden beide rivaliserende groepen gezamenlijk - en bij monde van Bill Clinton en Tony Blair - een 'ruwe versie' van de blauwdruk van de mens aan, veel sneller dan voor mogelijk werd geacht.

Het schetst Venters motto: er valt geen tijd te verliezen. Een levensles die hij naar eigen zeggen leerde tijdens zijn jaren in Viëtnam toen hij er eind jaren zestig soldaten verzorgde die gewond raakten tijdens het Tetoffensief. "Het leven in Vietnam was zo weinig waard. Ik denk dat daar mijn gevoel voor hoogdringendheid vandaan komt", aldus de BBC in 2000 in een schets van de man.

Venter weet het en belichaamt het inmiddels als geen ander: ook wetenschappelijk onderzoek is een race. En wie eraan deelneemt, weet dat het bij belangrijke wetenschappelijke doorbraken in de geschiedenisboeken telkens maar over één persoon gaat: de eerste.

Die ambitie lijkt Venter evenwel wonderwel waar te maken, zo leert een blik op zijn palmares (zie het kader op pagina 19): ontrafeling van de eerste twee bacteriële genomen, het eerste volledig gelezen genoom van één individu (het zijne), de eerste bacteriesoort die artificieel werd omgebouwd tot een nieuwe soort. En nu hoopt hij de eerste te zijn die van het lezen van de genetische code over stapt naar het schrijven ervan, zij het op bacterieel niveau.

Een beetje zelfvertrouwen kan nooit kwaad

Noodzakelijke voorwaarde om die top te bereiken: voldoende zelfvertrouwen. Op het randje van het arrogante af in het geval van Craig Venter, want aan geloof in het eigen kunnen ontbreekt het de beroemde wetenschapper hoegenaamd niet. Anderen vinden zichzelf misschien een genie in het diepst van hun gedachten, Venter deinst er niet voor terug zichzelf publiekelijk te vergelijken met bekroonde groten der aarde.

Je hoeft er maar enkele citaten van de BBC of Wired op na te lezen. "Is mijn wetenschap van een niveau vergelijkbaar met andere mensen die een Nobelprijs hebben gekregen? Ja." Of toen hij besloot de oceanen af te speuren op zoek naar alle mogelijk micro-organismen, die de hoofdmoot uitmaken van het leven op deze planeet. "Met dit onderzoek zullen we in staat zijn genetische informatie te verzamelen over alle levensvormen. Alles waar Darwin overheen heeft gekeken, zal in een context worden geplaatst."

Dat overduidelijk aanwezige ego duikt ook op in de kleinmenselijke details. Twee jaar na de historische doorbraak bekende Venter dat het menselijk genoom dat Celera gebruikt had voor het onderzoekswerk toch niet echt een mix was van vijf anonieme individuen. Nee, het was grotendeels afkomstig van één persoon: hijzelf. Dat verklaart wellicht meteen ook waarom hij onlangs kon aankondigen dat hij het eerste volledig gelezen individueel genoom op zijn naam kon schrijven.

Niet verwonderlijk dat Venter zijn, nochtans niet per se minder begaafde medewerkers, qua naambekendheid bijna steevast overschaduwt. Zo levert Nobelprijslaureaat Hamilton Smith veel van het intelligentere denkwerk in Venters instituut. Weinig mensen uit de buitenwereld die het weten.

En iets wat niet iedereen blijft pikken. Toen Venter zijn vroegere instelling TIGR (dat onder de vleugels van zijn ex-vrouw de top bereikte) wilde omvormen tot "één van de afdelingen" binnen zijn eigen J. Craig Venter Institute, bedankten veel topwetenschappers feestelijk. "Ik was niet bepaald happig om te werken op een plek met die naam", aldus één van hen in Forbes.

Venters populariteit bij de media is er alleszins niet door verminderd. Weinig wetenschappers die vandaag zo de aandacht van de pers weten te trekken als Venter. Ook al kondigt hij met tussentijd van een jaar, twee keer exact hetzelfde aan - dat hij als eerste zijn eigen dna-code heeft ontrafeld - toch is het telkens aandacht verzekerd.

Een neus

voor zaken

is een troef

Want ideeën aan de man brengen, kan hij. Wetenschapper én gewiekst zakenman: in Venters geval gaan de twee functies opvallend vaak samen. De man heeft inmiddels een handvol bedrijfjes op zijn naam staan. Het eerder vermelde Celera Genomics was het eerste bedrijf dat hij uit de grond stampte. Dat richtte hij op nadat hij de Amerikaanse overheidsinstelling National Institutes of Health (NIH) verliet.

Een geluk bij een ongeluk, zo zou hij later aan de media vertellen. Hij vertrok bij het NIH na een hevig en gemediatiseerd conflict over het patenteren van honderden genen. Hoewel het volgens Venter zelf de NIH was die octrooiaanvragen indiende, was hij het die werd aangevallen door een andere grote naam in het domein van de genetica: James Watson, ontdekker van de dna-dubbele helixstructuur.

De controverse trok de aandacht van private biotechnologie-investeerders zoals Wallace Steinberg. Hij bood Venter prompt een miljoenencontract aan. Venter zette de deal naar zijn hand. Als Steinberg een instituut wou financieren om onderzoek te doen, was hij bereid licenties op die nieuwe genen af te staan aan Steinbergs bedrijf. TIGR was geboren en Venter kreeg 70 miljoen dollar gespreid over tien jaar om zijn lab te runnen. In 1995 had TIGR als eerste het genoom van twee bacteriën gelezen.

Een aanpak die hij nog zou herhalen. In 1998 greep Venter zijn kans om datzelfde te doen met het menselijk genoom en startte Celera op. Hoewel Venter er in 2000 internationaal mee scoorde, stuikten de aandelen later in elkaar toen bleek dat dna-gegevens niet zo makkelijk om te zetten vielen in cash. Venter werd ontslagen, maar gaf niet op en creëerde vervolgens drie nieuwe non-for-profits bij TIGR, aldus Forbes. Op dit ogenblik is hij voorzitter van het J. Craig Venter Institute.

Wat is er mis met wat geld

Dee commerciële insteek die hem overigens geen windeieren legde, leverde Venter algauw de bijnaam van geldwolf op. Dat hij tevens een gretige gebruiker is van privéjachten en jets, deed er al helemaal geen goed aan. Ook al maalt hij er niet echt om, in zijn nieuwe boek The code of life waaruit The Guardian dezer dagen al uittreksels publiceert, geeft hij zijn critici nu lik op stuk. Die beweerden dat het hem enkel om financieel gewin te doen was en verweten hem een gebrek aan deontologie.

"Tijdens de race om het menselijk genoom probeerden mijn zelfverklaarde rivalen (van het overheidsconsortium) zo snel als ze konden zoveel mogelijk ruwe dna-gegevens in publieke databases te krijgen. Ze hadden zichzelf ervan overtuigd dat ze daardoor konden vermijden dat ik het menselijk genoom zou patenteren en met de primeur zou gaan lopen."

Waarmee ze net het omgekeerde bereikten van wat ze beoogden, aldus een venijnige Venter even verderop. "Het resultaat was dat patenten op genen veel vroeger en sneller ingediend werden door de farmaceutische bedrijven. En die waren bijna allemaal gebaseerd op de gegevens van het overheidsconsortium en niet van Celera."

Over de aantijging dat hij enkel deelnam aan dat onderzoek voor het geld, schrijft hij. "Ik was alleen geïnteresseerd in het geld om de vrijheid te hebben om mijn onderzoek te doen."

Zet door en kleur steeds buiten de lijntjes

Die vrijheid gebruikt hij ook om buiten het geijkte kader te denken en vooral te doen. Met de oprichting van zijn eigen J. Craig Venter Science Foundation, met fondsen uit Celera en co, heeft hij zijn eigen kader gecreëerd om "elk onderzoek te verrichten dat hij wil zonder de verplichting te hebben van een academisch review panel of een bedrijfsvisie", aldus een journalist van Wired die Venter al enige tijd volgt.

Buiten de lijntjes durven kleuren, is wellicht één van Venters sterkste kanten. En durven doorzetten, ook al levert het hem het hoongelach op van grote namen als James Watson. Toen die laatste hoorde dat Venter bij het lezen van een genoom in plaats van dna zijn aandacht verlegde naar messenger rna, zeg maar het volgende stadium in het ontwikkelingsproces van een cel, deed Watson de snelle resultaten die Venter met die aanpak behaalde af als werk dat "elke aap" kan doen.

En als het establishment alle aandacht richt op één ding, zoals het verder uitzuiveren van die genetische staalkaart van de mens, zoek dan iets anders om je mee bezig te houden. Bij Venter lijkt daarbij geen enkel idee te ambitieus. Zo kondigde hij enkele jaren geleden aan het broeikaseffect te zullen aanpakken met bacteriën. En trok meteen ook met een zeilboot de oceaan op om de interessantste exemplaren te zoeken en te analyseren.

Die queeste brengt hem nu bijzonder dicht bij zijn ultieme doel, luidde het dit weekend: artificieel leven creëren in de vorm van een hyperefficiënte designerbacterie. Een bacterie die net voldoende genen heeft om te kunnen leven maar extra genen krijgt om een 'propere' energiebron aan te maken. Een doel dat alweer behoorlijk controversieel belooft te worden, maar één ding is zeker: daar zal Venter het zeker niet voor laten.

Craig Venter:

In Vietnam was het leven niks waard. Ik denk dat daar mijn gevoel voor hoogdringendheid vandaan komt

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234