Donderdag 29/09/2022

Besparingsdrift eist mensenlevens

Harde bezuinigingspolitiek maakt niet zomaar slachtoffers, ze eist mensenlevens, zeggen David Stuckler en Sanjay Basu. David Stuckler is socioloog aan de universiteit van Oxford. Sanjay Basu is assistent-professor geneeskunde en epidemioloog aan het Prevention Research Center aan Stanford. Zij zijn de auteurs van het pas verschenen boek 'The Body Economic: Why Austerity Kills'.

OPINIE

In het Italiaanse kuststadje Civitanova Marche vond vorige maand een drievoudige zelfmoord plaats. Een gehuwd koppel, Anna Maria Sopranzi (68) en Romeo Dionisi (62), had alle moeite gedaan om rond te komen met zijn maandelijks pensioen van 500 euro en was achterop geraakt met de huur. Omdat de Italiaanse besparingsregering de pensioenleeftijd had verhoogd, werd Dionisi, een voormalige bouwvakker, een esodati - dat zijn oudere werknemers die zonder uitkering in de armoede gestort werden. Op 5 april legden ze een briefje op de auto van een buur met het verzoek om vergiffenis. Daarna hingen ze zichzelf op in een voorraadkast in hun huis. Toen Sopranzi's broer, Giuseppe Sopranzi (73), het nieuws hoorde, verdronk hij zichzelf in de Adriatische Zee.

De correlatie tussen werkloosheid en zelfmoord wordt al sinds de negentiende eeuw bestudeerd. Mensen die op zoek zijn naar werk hebben ongeveer dubbel zoveel kans om de hand aan zichzelf te slaan als werkende mensen.

In de Verenigde Staten nam de zelfmoordgraad, die sinds 2000 traag gestegen is, sterk toe tijdens en na de recessie van 2007-2009. Zulke zelfmoorden kwamen aanzienlijk meer voor in staten die vooral getroffen werden door banenverlies. Sterfgevallen door zelfmoord overtroffen in 2009 sterfgevallen door auto-ongevallen.

Als zelfdodingen een onvermijdelijk gevolg waren van economische crisissen, dan zou dit gewoon het zoveelste verhaal zijn over de menselijke tol die ze eisen. Maar dat is niet zo. Landen die snoeiden in hun budgetten voor gezondheidszorg en sociale bescherming, zoals Griekenland, Italië en Spanje, leggen veel slechtere gezondheidsresultaten voor dan landen zoals Duitsland, IJsland en Zweden, die hun sociaal vangnet in stand hielden en opteerden voor stimuli en niet voor besparingen. (Duitsland predikt de deugd van besparingen - voor andere landen.)

Als wetenschappers die de openbare gezondheid en politieke economie bestuderen, hebben we verbijsterd toegekeken terwijl politici het eindeloos hadden over schulden en tekorten met zo weinig aandacht voor de menselijke tol van hun beslissingen. In de voorbije tien jaar verzamelden we enorm veel feiten en cijfers uit de hele wereld om te begrijpen hoe economische schokken, gaande van de Great Depression over het einde van de Sovjet-Unie en de Aziatische financiële crisis tot de grote recessie, onze gezondheid beïnvloeden. We kwamen erachter dat mensen niet per se ziek worden of sterven als de economie hapert. Wel het budgettaire beleid, zo bleek, kan een kwestie zijn van leven of dood.

IJsland vs. Griekenland
We noemen twee extremen in de internationale gezondheidszorg van de voorbije jaren. Aan de ene kant heb je Griekenland, waar het budget voor de openbare gezondheidszorg sinds 2008 met 40 procent is gedaald, deels om te voldoen aan de eisen van de zogenaamde troika (Internationaal Muntfonds, Europese Commissie en Europese Centrale Bank) in het kader van een besparingsprogramma uit 2010. Ongeveer 35.000 artsen, verpleegkundigen en andere gezondheidswerkers verloren hun baan. Het aantal ziekenhuisopnamen explodeert sinds de Grieken verzaken aan routineonderzoeken en preventieve behandelingen door de lange wachttijden en de stijgende prijs van medicijnen. De kindersterfte is met 40 procent toegenomen. Nieuwe hiv-besmettingen zijn meer dan verdubbeld, het resultaat van een stijging van intraveneus druggebruik - het budget voor programma's voor naaldenruil werd namelijk geschrapt. Nadat muskietenbestrijding werden opgeheven in Zuid-Griekenland, werden voor het eerst sinds de vroege jaren zeventig opnieuw gevallen van malaria gemeld.

Tegenover de Griekse catastrofe staat IJsland. Hoewel het in 2008 verhoudingsgewijs de grootste bankencrisis uit de geschiedenis doormaakte, kon het het een ramp in de openbare gezondheid vermijden. Nadat drie grote commerciële banken failliet waren gegaan, steeg de overheidsschuld spectaculair, vernegenvoudigde de werkloosheid en stortte de munt, de krona, in elkaar. IJsland werd het eerste Europese land sinds 1976 dat het IMF om hulp vroeg. Maar in plaats van de banken te redden en te snoeien in de uitgaven, zoals het IMF eiste, zetten de IJslandse politici een radicale stap: ze hielden een referendum over de besparingen. In twee volksraadplegingen, in 2010 en 2011, kozen de IJslanders ervoor buitenlandse schuldeisers geleidelijk terug te betalen, en niet alles ineens via besparingen. De economie van IJsland is er grotendeels bovenop, terwijl de Griekse op instorten staat. Niemand verloor ziektekostendekking of toegang tot medicijnen, ook al steeg de prijs van geïmporteerde medicijnen. Er was geen betekenisvolle stijging van het aantal zelfmoorden. Vorig jaar was IJsland volgens het World Happiness Report van de VN een van de gelukkigste landen ter wereld.

Schoktherapieën
Sceptici zullen wijzen op structurele verschillen tussen Griekenland en IJsland. Het Griekse lidmaatschap van de eurozone maakte een muntdevaluatie onmogelijk, en het had minder politieke ruimte om de besparingseis van het IMF te verwerpen. Maar het contrast bevestigt onze these dat een economische crisis niet noodzakelijk ook moet leiden tot een crisis van de openbare gezondheidszorg.

Om onze hypothese (dat besparingen dodelijk zijn) te testen, hebben we gegevens geanalyseerd van andere regio's en uit vroegere tijden. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991, bijvoorbeeld, viel de Russische economie in duigen. De armoede nam sterk toe en de levensverwachting daalde, vooral onder jonge mannen. Maar dat was niet overal het geval. Rusland, Kazachstan en de Baltische staten (Estland, Letland en Litouwen), die geloofden in schoktherapieën die economen zoals Jeffrey D. Sachs en Lawrence H. Summers propageerden, zagen de sterkste stijging van het aantal zelfmoorden, hartaanvallen en alcoholgerelateerde sterfgevallen. Landen zoals Wit-Rusland, Polen en Slovenië kozen voor de meer geleidelijke aanpak, die economen zoals Joseph E. Stiglitz en de voormalige Sovjetleider Michael Gorbatsjov voorstonden. De landen privatiseerden de staatsbedrijven in fases en deden het vervolgens veel beter op het vlak van openbare gezondheid dan de landen die opteerden voor massale privatiseringen en ontslagen, die zorgden voor ernstige economische en sociale verstoringen.

Ook de Aziatische crisis van 1997 levert gevallen die het bestuderen waard zijn. Thailand en Indonesië, die zwichtten voor zware besparingsprogramma's opgelegd door het IMF, kampten met hongersnood en een sterke stijging van besmettelijke ziekten. Maleisië, dat het advies van het IMF naast zich neerlegde, kon de gezondheid van de burgers wel vrijwaren. In 2012 verontschuldigde het IMF zich formeel voor zijn aanpak van de crisis en schatte het dat de schade door zijn aanbevelingen drie keer groter was dan was voorspeld.

Ook Amerika's ervaring met de Depressie biedt inzichten. Tijdens de Depressie daalde het sterftecijfer in de Verenigde Staten met 10 procent. Het zelfmoordcijfer steeg tussen 1929, toen de beurs crashte, en 1932, toen Franklin D. Roosevelt tot president werd verkozen. Maar de stijging van het aantal zelfdodingen werd gecompenseerd door een 'epidemiologische transitie' - verbeteringen in de hygiëne die sterfte als gevolg van ziekten zoals tuberculose, longontsteking en griep verminderde - en door een sterke daling van dodelijke verkeersongelukken, doordat Amerikanen zich het niet meer konden veroorloven met de auto te rijden. Als we de historische data vergelijken, schatten we dat voor elke 100 dollar die in het kader van de New Deal besteed werd per inwoner verband hield met een afname van sterfte door longontsteking van achttien per 100.000 mensen, een afname van de kindersterfte van achttien op 1.000 geboorten, en een afname van vier zelfmoorden op 100.000 mensen.

Pandemie
Ons onderzoek suggereert dat een investering van 1 dollar in programma's voor openbare gezondheidszorg tot 3 dollar in economische groei teweeg kan brengen. Investeringen in openbare gezondheidszorg redden niet alleen levens in een recessie, maar drijven ook het economische herstel aan. Die bevindingen geven aan dat drie principes de respons op een economische crisis moeten drijven.

Ten eerste: veroorzaak geen leed. Als besparingen getest zouden worden zoals een medicijn, dan hadden we ze al lang stopgezet, gezien hun dodelijke nevenwerkingen. Elke land zou een onpartijdig, onafhankelijk bureau voor gezondheidsverantwoordelijkheid moeten oprichten, bemand door epidemiologen en economen, om de gezondheidseffecten van budgettair en monetair beleid te evalueren.

Ten tweede: behandel werkloosheid als de pandemie die ze is. Werkloosheid is de heersende kracht achter depressies, angsten, alcoholisme en zelfmoordgedachten. Politici in Finland en Zweden hielpen depressies en zelfmoorden voorkomen door te investeren in 'actieve arbeidsmarktprogramma's' die gericht waren op nieuwe werklozen en hen snel aan een baan hielpen, met netto economische voordelen.

Ten slotte: verhoog de investeringen in openbare gezondheidszorg in slechte tijden. Het cliché dat een gram preventie evenveel waard is als een kilo therapie klopt. Het is veel duurder om een epidemie te bestrijden dan ze te voorkomen. New York City besteedde halverwege de jaren negentig 1 miljard dollar om een uitbraak van medicijnresistente tuberculose te bestrijden. Die medicijnresistente variant ontstond doordat de stad er niet in geslaagd was ervoor te zorgen dat patiënten met een laag inkomen hun behandeling met goedkope generische medicijnen voltooiden.

Je hoeft geen economische ideoloog te zijn - wij zijn dat zeker niet - om te erkennen dat de prijs van besparingen uitgerekend kan worden in mensenlevens. We vergoelijken geen slecht beleid uit het verleden, en roepen niet op tot universele schuldkwijtschelding. Het is aan beleidsmakers in Europa en Amerika om de juiste mix van budgettair en monetair beleid te vinden. Wat wij wel weten, is dat besparingen - strenge, onmiddellijke, lukrake snoeibeurten in sociale en gezondheidsgerelateerde uitgaven - niet alleen hun doel voorbijschieten maar gewoonweg fataal zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234