Woensdag 17/08/2022

Bevrijdende architectuur voor het volk

De uitgebreide deSingel in Antwerpen opent dit weekend met muziek, theater, dans én architectuur. De visionaire en vaak verguisde, modernistische architect Renaat Braem (1910-2010) krijgt een ruime en voortreffelijk gestoffeerde tentoonstelling in de expositieruimte, die architect Stéphane Beel in zijn heldere nieuwe vleugel creëerde.

Renaat Braem was een volstrekt unieke architect, die zijn opvattingen ideologisch on- derbouwde. Dit jaar zou hij hon- derd zijn geworden, maar sommi- ge van zijn ideeën blijken nog ver- rassend actueel en zijn gebouwen worden nog altijd gebruikt. De expo in deSingel geeft een over- zicht van leven en werken, en gaat enkele pijnpunten in Braems opvattingen niet uit de weg.

Braem geniet bekendheid door een reeks markante gebouwen en woningcomplexen, zoals de ‘blokken’ van het Antwerpse Kiel, het rectoraat van de Vrije Universiteit Brussel, de Antwerpse politietoren, de modelwijk op de Heizel en Sint-Maartensdal in Leuven. Braem zat ook niet verlegen om gedurfde uitspraken, zoals “België is het lelijkste land ter wereld”, een statement dat inmiddels deel uitmaakt van het collectieve geheugen.

Braem onderscheidde zich van zijn collega’s - zeker tijdens de Belgische architecturale wildgroei na de Tweede Wereldoorlog - doordat hij zijn architecturale opvattingen ideologisch onderbouwde. Hij legitimeerde zijn realisaties niet met functionele of esthetische argumenten, maar vatte zijn architectuur op als een bijdrage aan leven en maatschappij: architectuur moest een blauwdruk zijn voor een betere samenleving. De inzichten van Braem wortelden ongetwijfeld in zijn opvoeding. Hij groeide op in een Antwerps vrijzinnig, Vlaamsgezind en progressief milieu. Hij zou de rest van zijn leven overtuigd socialist blijven.

100 kilometer stad

Al in 1934 had hij zijn ‘Lijnstad’ ontworpen, een utopisch stedenbouwkundig project. Het was een bebouwde strook met industrie en woonfuncties, die zich vijfhonderd meter breed en honderd kilometer lang, tussen Antwerpen en Luik in een open en ongerept landschap uitstrekte. Volgens Braem lag de toekomst alleen nog in zo’n rationele, collectivistische aanpak.

Het ontwerp van de ‘Lijnstad’ charmeerde de Franse architect LeCorbusier, bij wie Braem in 1936 en ’37 stage mocht lopen. Hoewel Braem kritiek had op LeCorbusier, nam hij toch veel van diens theorieën over en paste ze aan de Belgische omstandigheden aan. In een periode dat Vlaan- deren langzaam volgebouwd werd met privéwoningen, realiseerde Braem een van zijn gaafste projecten: de Kielwijk in Antwerpen (1949-’58). Een heus statement: een reeks woonblokken op poten, gegroepeerd rond een open ruimte. Door geen gelijkvloerse appartementen te voorzien, wou Braem duidelijk maken dat de grond van iedereen was. Voorts vallen de woonblokken nog altijd op door hun veelkleurigheid, openheid en fraai afgewerkte monumentaliteit. “Braem streefde ook in zijn collectieve projecten naar poëzie,” zegt Braemspecialist Jo Braeken. “Alleen dat maakt de mensen gelukkig.”

De Politietoren (1950-’67), die Braem in de Antwerpse binnenstad ontwierp, stuitte op meer kritiek en ligt bij sommigen nog altijd gevoelig. Braem had respect voor de historische stadskern maar toch voornamelijk voor de monumenten. De oude stad karakteriseerde hij als een “onhygiënische, antirationele, lelijke, stenen dwangbuis”. De kaalslag die hij plande van Schoenmarkt tot Oudaan heeft - gelukkig - nooit plaatsgevonden, wel sneuvelde onder meer een winkelgalerij uit 1841, ontworpen door J.P. Cluysenaer, architect van de Brusselse Sint-Huber-tus- galerij. Braem zag zijn toren trouwens in dialoog met de kathedraal en voorzag aan de voet een ruime esplanade, die hij aan de stadsbewoners schonk. Helaas werd dat plein nooit aangelegd.

Een voorbeeld van perfecte integratie in de stad en van de genereuze architect die Braem was, is de kleuterschool die hij ontwierp aan het Antwerpse Sint-Jansplein (1957-’72). Hij verwierp de bestaande strakke architectuur en koos voor een kleurrijke, heldere school op maat van het kind, vol doorkijkjes en speelse vormen. Recen- te foto’s laten overigens zien hoe nuttig en poëtisch zijn gebouwen nog altijd zijn.

De woning als een schelp

Langzaamaan deden vegetatieve, organische vormen hun intrede in zijn werk. Die ronde vormen zijn duidelijk terug te vinden in het Braempaviljoen van het Openluchtmuseum Middelheim, de openbare bibliotheek van Schoten en het rectoraat van de VUB. Hij koos ook steeds meer voor de ellips als basis van zijn individuele woningen, niet alleen omdat hij ze als een oervorm van het heelal be- schouwde maar omdat ze geborgenheid en veiligheid geeft. Braem zag de woning als een schelp. Op de expo is een reeks schitterende ontwerpen te zien voor individuele woningen in Overijse en Buggen- hout, waar duidelijk is hoe zorgvuldig Braem omging met ruimte en natuur.

Slechts 303 projecten zijn er van Braem bekend, waaronder veel niet-gerealiseerde ontwerpen. Dat is weinig. Maar Braem besteedde veel aandacht aan voorstudie. Hij was een verwoed schetser en tekenaar, die zijn ontwerpen gedurig aanpaste. In deSingel is trouwens te zien wat een uitstekend en plastisch tekenaar hij was.

Opmerkelijk is ook hoe vooruitstrevend zijn ideeën waren over de ruimtelijke organisatie van België. Hoewel het nieuwe wonen de klassenloze maatschappij niet heeft doen ontstaan, voorzag hij wel de ‘Vlaamse ruit’, het verstedelijkte gebied tussen Antwerpen, Brussel, Leuven en Gent. Braem was dan ook een man met een plan, een architect met een visie op de wereld, in een tijd dat ideologieën nog niet dood waren.

Gebouwen van Renaat Braem in boeken

Het pamflet van Renaat Braem Het lelijkste land ter wereld (1968) is al lang niet meer verkrijgbaar, maar is nu heruitgegeven met een inleiding en een overzicht van de toenmalige reacties. (96 p., 20 euro, uitgegeven door VAi, CVAa en ASP Editions). Tegelijk verschijnt de monumentale monografie Renaat Braem 1910-2010, een tweedelige oeuvrecatalogus waarin Braems 303 projecten uitvoerig worden geïllustreerd en toegelicht. De beschrijving van het oeuvre wordt voorafgegaan door een uitgebreide biografie door Jo Braeken en vijf thematische essays over Braem. Samen goed voor meer dan 800 pagina’s (99 euro, uitgegeven door VIOE en ASA Publishers). (ER)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234