Maandag 26/09/2022

Bij ons op Sicilië

Mario Puzo, The Godfather (1969).

De zon schijnt er zo hevig dat de schaduw veel te verbergen heeft. Men zwijgt er graag. Men hoeft er geen dichter te zijn om de kruiken van de burgerman te ledigen. "Ik ken daar hoekjes als prentenboekjes, andere diep en smal als de godsangst van Pascal," schrijft Richard Minne over Zuid-Vlaanderen. Zijn Eldorado had evengoed Sicilië kunnen heten. Ik ben ervan overtuigd dat Mario Puzo hiermee akkoord zou gaan. We kunnen het hem helaas niet meer vragen. Hein met de zeis heeft hem eerder dit jaar de eeuwige omertà opgelegd. Als Puzo de grootste latente Vlaming uit de Amerikaanse letteren is, dan verdient zijn meesterwerk The Godfather een prominente plaats in de Vlaamse literatuurgeschiedenis. Het boek zou het tekort aan grootstad in onze letteren ruimschoots aanvullen.

In Puzo's wereld kan de mens alleen maar overleven door te vertrouwen op zijn dierlijke instincten. Vito Corleone, capo di tutti i capi, is een hyperbewust personage. Net als zijn collega-bandieten blinkt hij uit in berekenen, anticiperen en misleiden. Ondanks de exuberante opeenvolging van hinderlagen, moorden en andere straffe toeren, puurt Puzo een maximaal effect uit een minimum aan middelen. Zijn sterkste wapen is de dramatische ironie. Je weet van tevoren dat er bloed zal vloeien, dat er na wraak nieuwe wraak volgt. Na de moordaanslag op Vito Corleone zegt consigliore Tom Hagen tegen Michael Corleone dat het "strictly business" was, "nothing personal".

Michael oefent jaren geduld en laat in één klap alle concurrenten neermaaien, met als laconiek commentaar: "It's always personal." Die obsessionele onberekenbaarheid verheft paranoia tot kunstvorm. Een Siciliaan mag nooit genade tonen. Het zou een gebrek aan respect zijn.

Mijn favoriete Puzo-personage is Luca Brasi, een harteloze bruut, een logge moordmachine die door de familie Corleone wordt gebruikt als factotum. In voetbaltermen heet zo iemand de stofzuiger op het middenveld. Het gebeurt wel eens dat een van de Corleones een moordenaarsblik in de ogen heeft of een iets te enthousiaste schietoefening op levend wild houdt, maar de kille wraak laat men over aan Luca Brasi, de psychopaat in maatpak. Het mooie aan Brasi is dat hij volgens Michael Corleone haast een rituele rol vervult in de organisatie. Elk goed misdaadbedrijf heeft zijn Luca Brasi nodig, een klootzak der klootzakken, iemand die lak heeft aan de dood. Uiteindelijk belandt ook Brasi op de bodem van de rivier. Wanneer jaren later een doldrieste politieagent op de loonlijst van de familie komt te staan, zegt Michael Corleone opgetogen: "He's our new Luca Brasi."

Soms is een boek zo zoet dat je er maagpijn van krijgt. The Godfather is even zoet als de wraak die ruim 450 pagina's neerdaalt over de hoofden van perfide gangsters, verklikkers en verliezers. Literatuur is oorlog. Alles is toegestaan in de strijd om waarachtigheid. Puzo stelt de familie Corleone voor als de schaduwregering van Amerika, de ware behoeders van de eer en de goede zeden. Zij zijn de kruisvaarders die strijden voor het heil van hun volk en tegelijk opereren als oerconservatieve zakenlui. Ze weten geen raad met hun gevoelens, zijn nauwelijks in staat tot een gesprek en bekwamen zich een leven lang in het uit de weg ruimen van storende mensen en toestanden. En wat komt er nu eigenlijk op de eerste plaats, de centen, de familie of de gewelddadige fun? Dat wordt nooit echt duidelijk.

Ik weet nog steeds niet of The Godfather nu handelt over vrijheidsdrang of, integendeel, over mensen die vrijwillig afstand doen van hun vrijheid, zich onderwerpen aan een dictatoriaal regime, uit angst dat hun veiligheid, hun eigenheid in het gedrang komt. Ook dat is weer uitermate Vlaamsig. Boon heeft over die afgrondelijke wanhoop honderden bladzijden geschreven. Het is de centrale paradox van De Kapellekensbaan en Zomer te Ter-Muren. Mensen komen wel makkelijk in opstand, maar lopen net zo vrolijk achter de eerste de beste vlag die voorbijkomt.

De verwantschap tussen Boon en Puzo is niet willekeurig. Beide schrijvers hebben het over de moeilijke overgang van een oude naar een nieuwe wereld. De geëmigreerde, half achterlijke Sicilianen ondergaan in Amerika een even heftige cultuurschok als de Vlaamse proleten die terechtkomen in de machinekamers van de grootindustrie. Puzo is een belangrijker schrijver omdat hij een van de invloedrijkste iconen van de populaire cultuur op onnavolgbare wijze heeft vormgegeven. We zijn allemaal opgegroeid met zijn beeld van de gangster voor ogen. Meer nog, de misdaad zelf heeft een soort Puzo-effect ondergaan, met dank uiteraard aan Francis Coppola. Het schuim der aarde spiegelt zich aan de weelderige levensstijl en de op militaire leest geschoeide organisatie van Puzo's criminelen. Soms aapt de werkelijkheid de literatuur na.

Je moet heel ver teruggaan om nog zo'n verregaande vorm van mimicry te vinden. De dubieuze dokter Charcot onderzocht eind negentiende eeuw in het Parijse Salpêtrière-ziekenhuis de vrouwelijke hysterie. Zijn openbare lessen waren immens populair. Schrijvers als Zola, Huysmans en Edmond De Goncourt lieten zich blindelings leiden door Charcots bevindingen. De hysterie vormde het krachtigste beeld van de toenmalige popcultuur. Men was bevreesd voor de chaotische ziel, voor het innerlijke monster dat de mens degeneratie en waanzin bracht. Het hysterische wijf van Charcot is een viriele gangster geworden, iemand voor wie alleen de wet van het geweld telt. "Hit them first and hit them hard." De met absint overgoten langoureuze zelfvernietiging is vervangen door de al even romantische moordzucht. Onze popcultuur leeft bij gratie van de onderwereld, alleen daar vinden we nog iets dat op loutering lijkt. We hebben de zelfkant nodig om het verschil te tonen tussen ons zelfbeeld en wie we in werkelijkheid zijn. En de entertainmentbusiness, waartoe ook de literatuur behoort, verdient goed geld met die doodeenvoudige verteltruc: maak de contrasten tussen je personages zo scherp mogelijk.

Puzo was Puzo niet geweest zonder de films van Coppola. De Godfather-trilogie had de ultieme B-film kunnen zijn. Maar het boek is stukken sterker, harder, vileiner dan de te esthetische filmscènes die op ieders netvlies staan gebrand. Ik zou best kunnen overleven op een dieet van pasta en Puzo. The Godfather is eten en drinken. Wie met zo'n grote overtuigingskracht uit het niets een wereld schept waarin alle antieke en moderne mythen zijn samengebald, behoort tot de allergrootsten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234