Zaterdag 01/10/2022

Blauw in de tuin

'Kijk eens, beste vriend, voor mij is de kleur blauw de mooiste van alle kleuren. Ze impliceert menselijke ruimte, die, evenals het hemelgewelf, naar vrijheid en vreugde haakt', schrijft de Chileense dichter Pablo Neruda in zijn mémoires 'Ik beken ik heb geleefd'. Men zou daarin gemakkelijk een politieke uitspraak kunnen zien, maar Neruda, overtuigd communist maar bovenal groot dichter, had het wel degelijk over de kleur blauw. Te oordelen naar de passie waarmee sommige mensen zich ook op blauwe bloemen toeleggen, gaat er van die kleur blijkbaar een speciale aantrekkingskracht uit.

Een politieke bijklank is wel te horen in de blauwe ontboezemingen van de Britse botanicus en tuinschrijver Patrick M. Synge. "Waarom lijken blauwe en paarse bloemen ons hemelser, eeuwiger, meer in lijn met het oneindige dan rode en oranje bloemen?", zo vraagt hij zich af. "Ze roepen bij mij een vredig gevoel op, ze suggereren banden met de zee en de lucht, met verre afstanden, met delen van de wereld die ongerept zijn en niet aangetast door de moderne beschaving. Terwijl rode en oranje bloemen eerder een gevoel van geweld en vuur, desolaatheid en hitte oproepen. Er gaat veel meer rust en vrede uit van een tuin in blauw en paars dan van een tuin in rood en oranje. Die vernietigen de rust die moet uitgaan van een tuin. Laten we ze over aan de dictators aan wier beestachtige instincten en misdaden ze ons herinneren." Voor alle duidelijkheid wil ik hier wel aanstippen dat Synge deze regels schreef in een tijd toen de Koude Oorlog en de communistenjacht op hun hoogtepunt waren, en voor Thatcher Engeland met ijzeren hand regeerde.

Synge is slechts een van de vele blauwfanaten die de lof zingen van de kleur blauw en van blauwe bloemen in het bijzonder, en dat in het boek 'Blauwe bloemen', een van de aangenaamste tuinboeken die in ons taalgebied bestaan en waarvan volgende maand een herdruk verschijnt. Het boek werd tien jaar geleden samengesteld door de bevlogen poëzie-minnende Nederlandse kweker Rob Leopold van de Cruydt-Hoeck in Groningen, een kwekerij gespecialiseerd in zaden van bijzondere en wilde bloemen en planten. Het is een bundeling van artikelen en poëzie over blauw in en om de tuin, met historische fragmenten uit boeken van befaamde natuurliefhebbers (als de legendarische Nederlandse onderwijzer Jac. P. Thijsse), tuinkunstenaars (als Gertrude Jekyll en Karl Foerster) en plantenjagers (als F. Kingdom Ward en Reginald Farrer die in de Himalaya de blauwste van alle blauwe bloemen, de Meconopsis betonicifolia, ontdekten). Maar ook en vooral met tientallen actuele bijdragen van dichters, schrijvers, tuinarchitecten, kwekers, botanici, tuinliefhebbers, enz. die allemaal hun liefde voor het blauw en voor blauwe bloemen bekennen.

"Mocht ik mij moeten beperken tot één kleur, ik zou blauw kiezen. Want blauw, van giro tot maagdepalm, van spijkerbroek tot grasklokje, van mozes in de biezen tot juffertje in het groen, hoe je het ook wendt of keert, het is de kleur der bloemen", zo meent wijlen de Nederlandse columniste en blijkbaar ook tuinliefhebster Renate Rubinstein.

Vanwaar dat betoverd zijn door het blauw? "Blauw is méér dan alleen de fascinerende kleur van onze bloemen, die we tastbaar kunnen bewonderen", aldus de natuurbeschermer Harry de Vroome. "Het is ook atmosferisch en daarmee mysterieus en onbereikbaar. Het is in alle seizoenen aanwezig en in vele nuances van kleur, van het diepblauw van de zomerhemel tot de ingetogen verstilde blauwgrijze pasteltinten als de zomer ten einde loopt of de winter in afwachting is van het nog verre voorjaar (...) Blauw is omvattend, universeel en grenzeloos en ieder ervaart het op zijn of haar eigen wijze."

"We blijven het blauw vervolgen, het laat ons niet los, het heeft een geheimzinnige aantrekkingskracht", zo schrijft samensteller Rob Leopold dan weer in de inleiding. "Het trekt ons uit onszelf, het lokt ons tot overgave en er zijn momenten waarop we het liefst alles zouden achterlaten om er, als in helder water, in op te kunnen gaan. Puur is het, onbevangen, ruimtelijk, diepzinnig, helder en ondoorgrondelijk, omvattend, samenvoegend, ondersteunend, lokkend en wijkend, alomtegenwoordig en toch zeldzaam, intrigerend, vertrouwd, naïef en ongenaakbaar. En zuiver. In alle vertroebeling confronteert het ons voortdurend opnieuw met het besef van zuiverheid; tijdloze, altijd weerkerende zuiverheid, waar niets aan toe- of afdoet, die door geen rompslomp, levenservaring of bittere teleurstelling aan het oog kan worden onttrokken. Blauw treft geen blaam of schuld; in al z'n eenvoud ligt z'n grootste kracht. Blauw is innemend, blauw maakt zacht. In de Middeleeuwen was voor de gelovigen het celeste blauw de kleur van de zachtaardige, maagdelijke Maagd: het Ave Regina Coeli klinkt er nog steeds van door. Als water neemt het blauw de laagste plaats in, als lucht de hoogste; het is nabij en trouw en tegelijk is het de kleur der verten. Westers paradijs en oosters nirwana worden traditioneel in blauw gedacht. Het verste ligt ons vaak het naast aan 't hart."

Zoveel woorden - Rob Leopold is nu eenmaal een dichterlijke ziel én een spraakwaterval (zelfs zijn 'Dikke zadenlijst', de catalogus van de Cruydt-Hoeck, is in deze lyrische stijl opgesteld) - om te zeggen dat blauw, ook in de tuin, blijkbaar symbool staat voor een of ander onbereikbaar ideaal dat toch altijd opnieuw wordt nagejaagd. "Nicht die Schätze sind es, die ein so unaussprechliches Verlangen in mir geweckt haben, sagte er zu sich selbst; fern ab liegt mir alle Habsucht: aber die blaue Blume sehn' ich mich erblicken. Sie liegt mir unaufhörlich im Sinn, und ich kann nichts anders dichten und denken", zo wordt de Duitse dichter Novalis geciteerd.

Dat verklaart wellicht ook de zoektocht naar de blauwe tulp, de blauwe roos, de blauwe anjer, enz. Sla er gelijk welke plantencatalogus op na en u zal bij haast elke plant wel een of andere variëteit vinden waarbij met veel poeha wordt verkondigd dat het 'de blauwste' is van zijn soort. Het aantal 'blauwe' clematissen is bijvoorbeeld niet te tellen, en toch bestaat er nauwelijks één enkele echt blauwe clematis. Nu zijn er heel wat bloemen die wél zuiver blauw zijn - sommige gentianen, bepaalde saliesoorten, vergeet-me-nietjes, vlas, ereprijs, leverkruid, sommige anemonen, riddersporen en monnikskappen, Mertensia en de Meconopsis betonicifolia, enz. - ze worden allemaal uitgebreid en met veel enthousiasme en deskundigheid beschreven in dit boek - maar heel veel zogenaamd blauwe bloemen zijn allesbehalve blauw. Ze zijn paars, violet, lila of iets dergelijks, maar zeker niet blauw. Bovendien is er blauw en blauw. Het blauw van de Meconopsis is allesbehalve het blauw van de blauwe hortensia's, om nog te zwijgen van de vele blauwtinten die onder de riddersporen voorkomen.

Dat is geen probleem, maar het is beter daar rekening mee te houden omdat die verschillende tinten 'blauw' en bijna-blauw niet of heel moeilijk met elkaar te combineren zijn. Tenzij men er andere bloemkleuren doorheen mengt, zoals grijs, wit, geel, roze, rood zelfs en groen.

En toch is zo'n blauwe border blijkbaar het ultieme streefdoel van heel wat tuiniers. Blauw is in de tuin een prestigekleur als geen andere. Tuinen met alleen of hoofdzakelijk witte bloemen zijn mode. Maar een blauwe tuin is pas echte chique.

Honderd jaar geleden al schreef de Engelse tuinmythe Gertrude Jekyll dat veel mensen alleen al om het woord 'blauwe tuin' er niets anders dan blauwe bloemen in durven zetten, terwijl zo'n tuin "hongert naar een groep witte lelies of naar iets in het teerste citroengeel. Maar dat is niet toegelaten omdat het de blauwe tuin heet en daarin mogen alleen blauwe bloemen staan. Mijn opvatting is dat het op de eerste plaats mooi moet zijn en slechts blauw in de mate dat dit verzoenbaar is met het mooie."

"De zogenaamde blauwe border is dus vaak een lilapaarse, maar zelfs als er voldoende blauw bloeiende vaste planten waren is het nog de vraag of daarmee een mooie blauwe border is te maken," zo vond ook de onlangs overleden 'moeder-van-de-Nederlandse-tuin' Mien Ruys in haar bijdrage met de toepasselijke titel 'Een blauwe vasteplantenborder bestaat niet'. "Misschien door een enkele begaafde tuinier met een schildersoog en met behulp van bloembollen en eenjarigen", zo voegt ze eraan toe. "Je kunt dus niet zeggen: het kan niet. Toch is het beter te zoeken naar een evenwicht. Dit mag of geel, of rose, of rood of zelfs wit zijn. Al naargelang de situatie is ook grijs denkbaar als aanvulling, vooral op arme, droge grond. Zo kan tenslotte een harmonieuze beplanting ontstaan met blauw als hoofdkleur."

De Nederlandse tuinontwerper Piet Oudolf, die van zichzelf zegt dat blauw bloeiende planten zijn voorliefde hebben, gaat nog een stapje verder. Daar waar hij in zijn beginperiode haast uitsluitend blauwe bloemen gebruikte in zijn beplantingsschema's is hij daar bijna volledig van afgestapt. "Allengs ben ik het gaan zoeken in een vermindering van het percentage blauw binnen een aanleg, en het steeds meer toevoegen van andere kleuren. Om het globaal te zeggen: ik ben van 80 procent blauw naar 30 procent gegroeid."

Hij geeft in het boek een concreet voorbeeld. "Vorm een basis van Phloxen als 'Lavendelwolke' of 'Violetta Gloriosa', en Monarda's als 'Scorpion' of 'Blaustrumpf', met daar bovenuit komend Verbena hastata 'Rosea', Thalictrum dipterocarpum en Eupatorium purpureum 'Atropurpureum'. Ertussendoor verwerk je Salvia nemerosa 'Amesthystina', Gypsophila 'Rosenschleier' en een enkele Artemisia, bijvoorbeeld A. canescens. Zo hebben we genoeg materiaal bijeengebracht om de overheersend paarsblauwe kleuren van soorten als Salvia en Veronica op een dusdanige manier af te zwakken dat de suggestie van een 'blauwe' border ontstaat zelfs zonder dat we de kleur blauw in pure vorm gebruikt hebben! En dat is nu echt de magie van blauw!"

De les uit dit alles: blauwe bloemen kunnen schitterend zijn, maar staar je er niet blind op en gebruik ze met mate. "Gisteren reed ik langs zo'n Amsterdams circuit vol krokussen: die ordinaire oranjes, die heb ik toch eigenlijk ten onrechte weggelaten uit mijn tuin", zo mijmert Renate Rubinstein. "Goed beschouwd is blauw pas blauw door het contrast. Blauwe bloemen, zo mooi als ze zijn, hun hart is wit, of geel, of oranje."

Om de eerder geciteerde communistenhater Synge te parafraseren, men zou kunnen zeggen dat blauw in de tuin en daarbuiten pas genietbaar wordt in combinatie met andere kleuren, waardoor het Thatcher-blauw van de voorgrond verdwijnt en paarsgroen overheerst...

Rob Leopold & Rieteke Verel, Blauwe Bloemen, Uitg. Terra & 't Widde Vool, 1999, ISBN 90 6255 4296

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234