Maandag 23/05/2022

Brazilianen hebben het beter, daarom betogen ze

In Brazilië mag voetbal dan een nationale obsessie zijn, het is in een sfeer van stakingen en volkswoede dat gisteravond de Copaafgetrapt is, het WK voetbal. De onrust heeft een paradoxale verklaring: de verbluffende voortgang die Brazilië heeft geboekt.

Zeven jaar geleden, toen het land de organisatie van het WK toegewezen kreeg, ontwaakte Brazilië in euforie. In alle steden, van São Luis in het tropische noorden tot Chui op de grens met Uruguay, kwamen mensen op straat om het sportfeest, het grootste en populairste van de planeet, te vieren. Anno 2014 blijft van de verrukking weinig over. Alhoewel de 200 miljoen Brazilianen alsnog warm beginnen te lopen, is volgens het opiniepeilingsbureau Datafolha amper de helft van hen, 51 procent, blij met het WK.

Steen des aanstoots is, naast de eigenwaan van een door corruptieverhalen omgeven FIFA, het prijskaartje van het gebeuren, omgerekend 9 miljard euro, dát in een land waar nog veel werk aan de maatschappelijke winkel is en waar miljoenen burgers een miserabel leven leiden. Zelfs in voetbalnatie Brazilië ontsnapt het jogo bonitoniet aan de zweem van grof gewin waarin het is verzeild - in gapend contrast tot de sociale werkelijkheid.

Nochtans: net op dat laatste punt heeft Brazilië het voorbije decennium aperte vooruitgang geboekt. Volgens de jongste Social Progress Index(2013) van Harvard Business School kan, van alle BRICS-landen (voorts ook groeiende economieën Rusland, India, China en Zuid-Afrika), Brazilië de mooiste kaarten voorleggen als het op sociale verbeteringen aankomt, en de snelheid waartegen die verwezenlijkt worden.

Brood en spelen

Hoofdauteur Michael Porter bestempelt de Zuid-Amerikaanse gigant zowaar als "een potentiële wereldleider inzake sociale progressie". Slechts weinig landen, zo stelt Porter, slaagden erin hun economische prestaties zo snel naar mensgericht beleid te vertalen: hongerbestrijding bijvoorbeeld, toegang tot basisgezondheidszorg ook, huisvesting, elektriciteit en water, maar evengoed individuele vrijheid, democratische openheid en verdraagzaamheid jegens minderheden.

Een van de succesverhalen heet Bolsa Família, een programma waarbij vooral alleenstaande moeders geld van de overheid krijgen, op voorwaarde dat ze hun kroost naar school sturen en medisch laten nakijken. Het programma, geënt op een economische groei die het afgelopen decennium gemiddeld 4 procent per jaar bedroeg, tilde 35 miljoen burgers uit de extreme armoede, terwijl het amper 0,45 procent van het bbp kostte. Maar, zo stellen de criticasters, Bolsa Família heeft de rechthebbenden assistentieverslaafd gemaakt.

Hoe dan ook, de geïnvesteerde miljarden hebben niet alleen het aantal armen doen dalen, mutatis mutandis hebben ze de middenklasse aangedikt en de gefortuneerden rijker gemaakt dan ze al waren. Ook de democratie, heringevoerd na het einde van de militaire dictatuur in 1985, kon rijpen. Terwijl de generaals de burger destijds nog brood en spelen konden serveren in de vorm van telenovela's, carnaval en futebol, is hij vandaag mondiger geworden, en digitaal geconnecteerd.

Kennis is macht

Brazilianen die er vroeger geen benul van hadden hoe een begroting werkte of wat sociale statistieken dan precies mochten zijn, zijn beter ingelicht dan ooit tevoren. Sociologen schrijven de protestgolf dan ook toe aan een pril 'kennis-is-macht'-gevoel: metrobestuurders, metrogebruikers, verenigingen van favelabewoners of slechtbetaalde politieagenten, in de aanloop naar de aftrap gingen ze allemaal eisen stellen. In Rio heeft het personeel van de internationale luchthaven het werk neergelegd, in São Paulo kwam het tot rellen tussen betogers en de militaire politie.

"Hoe sneller een land vooruitgaat, hoe minder tolerantie het aan de dag legt voor ongelijkheid", zegt Porter. Daar blijft het Braziliaanse schoentje onweerlegbaar wringen: hoop en al 1 procent van de allerarmsten gaat naar de universiteit, 43 procent van de landbouwgrond blijft in handen van één procent van de eigenaren, 80 procent van de burgers woont in steden waar favela's en elektronisch beveiligde burchten voor superrijken elkaar flankeren, met zwarte meerderheden in de eerste habitats, blanke in de tweede.

Volgens Mapa da Violência, een denktank, werden in 2012 ook bijna 57.000 mensen vermoord, vooral zwarte mannen in de leeftijdscategorie 15 tot 24 jaar, "geweld dat veelal maatschappelijke wortels heeft en een epidemisch karakter vertoont."

Hoewel Brazilië al een lange weg heeft afgelegd, is het karwei nog niet geklaard.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234