Vrijdag 01/07/2022

Brievenroman van de politiek geëngageerde John Berger

De kracht van het woord

Van A tot X, de nieuwe roman van John Berger, is een roman over liefde en verzet, en verhaalt over de veerkracht van mensen in tijden van onderdrukking en gevangenschap.

Wanneer een schrijver in het Argentijnse Suse door een verlaten gevangenis loopt, treft hij in een cel drie pakjes brieven aan. Ze zijn afkomstig van A'ida, de geliefde van Xavier, die tweemaal levenslang heeft gekregen voor het oprichten van een terroristische organisatie en die inmiddels naar een nieuw onderkomen is overgebracht. De schrijver begint te lezen, wordt opgeslorpt door de leefwereld van A'ida en Xavier en besluit dat hij iets moet doen met die brieven. Ze zijn te betekenisvol om ze zomaar aan de kant te leggen, en dus gaat hij over tot publicatie. De schrijver in kwestie is John Berger, en het resultaat de brievenroman Van A tot X, een roman inderdaad, want die brieven bestaan natuurlijk niet echt. Met zijn boek knoopt Berger aan bij een lange traditie die we voor het gemak 'manuscript gevonden in een fles' zouden kunnen noemen.

Alle brieven zijn van A'ida, een jonge verzetsstrijdster die in een apotheek werkt. Xavier maakt op de achterzijde soms aantekeningen, en die blijken een heel andere stijl te hebben. Terwijl zij op poëtische wijze het verleden hervertelt om de toekomst niet te verliezen, blijkt hij een kurkdroge revolutionair te zijn die door zijn gevangenschap geleidelijk aan in een ouwe kankeraar is veranderd. Zo beschrijft zij bijvoorbeeld hoe ze thuis een kapotte stoel heeft gelijmd en hoe dit haar emotioneel op de rand van de afgrond bracht: "Waarom moest ik huilen?", vraagt ze zich af. "Kwam het doordat de stoel zo makkelijk te repareren was en de rest zo moeilijk is? Of kwam het door het besef dat ik niet langer van jou afhankelijk ben voor zulke klussen? Van jou!" Zijn teneur is helemaal anders, koel afstandelijk en vol onbegrip in feite: "Voor het eerst dreigt de natuur van de planeet in zijn geheel als het simpele winstgevende verschil tussen gebruikswaarde en ruilwaarde behandeld te worden." Kapitaal, milieu en rapporten van de WHO, dat is het enige wat voor hem telt. Hij wijdt zelfs niet het kleinste woordje aan A'ida's verlangen naar een gelukkige toekomst samen met hem. Wat ziet ze in godsnaam in een man als Xavier, ga je je na verloop van tijd afvragen.

Engagement

Berger, inmiddels vooraan in de tachtig, is altijd al een geëngageerd schrijver geweest. Toen hij in 1972 de Booker kreeg voor de roman G. schonk hij bijvoorbeeld de helft van het prijzengeld weg aan de Britse Black Panther Party, en onlangs liet hij zich nog eens van zijn openlijk politieke kant zien in The Shape of a Pocket, een verslag van zijn correspondentie met Subcomandante Marcos. Van A tot X kan niet los gezien worden van dat engagement. Het is een roman over de revolutionaire kracht van verhalen, de manier waarop leugens een valse wereld kunnen scheppen en de universele waarde van de liefde, thema's die in feite iedereen zouden moeten aanspreken, maar die door de specifieke uitwerking van Berger misschien niet door iedereen gesmaakt zullen worden. Poëzie kan immers nogal eens pathetiek worden en af en toe lijkt Berger de grens tussen die twee bijster te zijn. "We weten alles wat we moeten weten", schrijft A'ida bijvoorbeeld, "maar het past niet in woorden. Wat we niet weten en nooit zullen weten is wat er hierna komt." Voor de een is dit een diepzinnige waarheid over de onpeilbaar diepe essentie van het menselijk bestaan, terwijl de ander het zal afdoen als het finale gewauwel van een ouwe man. Er wordt in dit boek nogal veel gezien zonder te kijken en gezegd zonder een mond open te doen. Wie daar niet van houdt, laat dit boek beter links liggen, terwijl wie vatbaar is voor de bijna spirituele werking van het woord, dit ongetwijfeld een meesterwerk zal vinden.

Marnix Verplancke

Poëzie kan nogal eens pathetiek worden en af en toe lijkt Berger de grens tussen die twee bijster te zijn

John Berger

Van A tot XJ.M. Meulenhoff, 192 p., 18,90 euro

n Een veroordeeld bendelid in de gevangenis vlak bij Tegucigalpa, de hoofdstad van Honduras.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234