Donderdag 20/01/2022

Bureaucratie op hoog niveau

Vlaams Huis in New York zit wel op peperdure locatie, maar krijgt banaal design

Wat een pareltje van design had moeten zijn, dreigt door bureaucratisch getouwtrek een staaltje van banale kantoorarchitectuur te worden. Dat zeggen insiders over het peperdure Vlaams Huis in New York. Daarbij schuwen ze woorden als 'incompetentie' en 'desinteresse' niet. 'Een kanjer van een gemiste kans om Vlaanderen te promoten', heet het.

Door Tom Vandyck

'New York is de place to be als je iets wilt doen in de VS. Elke investeerder die naar de VS komt, passeert langs New York." Dat verklaarde Vlaams minister van Buitenlands Beleid Geert Bourgeois (N-VA) begin 2005 tijdens een werkbezoek aan de VS. Er zou een Vlaams Huis komen in New York dat nog in 2009 moest opengaan. Behoudens kinken in de kabel zal het Vlaamse Huis in New York inderdaad open zijn tegen begin 2009. Maar wat qua binnenhuisarchitectuur een showcase voor Vlaams designtalent had moeten worden, draait volgens kenners uit op een bureaucratische draak.

"Voor hetzelfde geld had men een inrichting kunnen krijgen die veel unieker was", zegt Vlaams bouwmeester Marcel Smets. "Men had haute couture kunnen hebben, nu heeft men confectie." En dat dus in een nieuwe wolkenkrabber hartje Manhattan, waar de huur van een gedeeltelijke verdieping haast een half miljoen euro per jaar kost. De Vlaamse regering tekende een huurcontract van tien jaar.

Het Vlaams Huis in New York komt op de 44ste verdieping van de vorig jaar geopende New York Times Building in Midtown Manhattan, waar het duurste vastgoed van de hele VS staat. De 52 verdiepingen hoge wolkenkrabber van Renzo Piano is een erg prestigieuze locatie. Hij wordt alom geprezen als een van de belangrijkste nieuwe gebouwen van de laatste jaren in New York.

De Vlaamse overheid kwam er terecht nadat de aankoop van een pand niet haalbaar was gebleken. "Het is een toplocatie, maar je hebt er ook maar een anonieme verdieping", zegt Smets. "De enige manier om dat Vlaams Huis een identiteit te geven, is de binneninrichting." Daarvoor schreef de overheid afgelopen voorjaar een onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking uit, de kleinste vorm van een openbare aanbesteding. Op aangeven van de bouwmeester werd een offerte gevraagd van zes veelbelovende Vlaamse architectenbu- reaus. Drie daarvan dienden een ontwerp in.

De jury duidde eind juni als winnaar ORG aan, het in Boston en Brussel gevestigde architectuurbureau van de Belg Alexander D'Hooghe (35), die ook professor is op het Massachusetts Institute of Technology (MIT) en protegé van de Nederlandse toparchitect Rem Koolhaas. ORG won nooit officieel, want merkwaardig genoeg zette de Vlaamse overheid haar eigen procedure voortijdig stop. Hoewel de jury unaniem besliste, was er dus technisch gezien nooit een winnaar.

In plaats van het ontwerp van ORG werd een werkschets opgevist van Vlaamse ambtenaar-architect Hans De Molder, een man die op de buitendienst Limburg van het Vlaams Agentschap voor Facilitair Management (de vroegere Dienst Gebouwen) werkt. Niet meteen het soort figuur dat doorgaans wolkenkrabbers in New York inricht.

Van het flexibele openvloerplan met weids panorama op Manhattan uit het ontwerp van ORG blijft in het plan van de administratie niets meer over. In de plaats komt een traditionelere - sommigen zouden zeggen: banalere - kantoorruimte.

Voor de technische uitvoering van het project werd het Amerikaanse bureau Gensler gecontacteerd. Niet toevallig werd dat bureau dat ook door de officieuze offertewinnaar ORG aangezocht als Amerikaanse technische partner. Dat hij uit de boot viel, kreeg ORG-architect D'Hooghe echter niet te horen van de overheid, maar pas toen hij opgebeld werd door Gensler. Dat alles getuigt van slecht bestuur, vindt een insider die anoniem wenst te blijven. "Hier heerst een manifest gebrek aan politieke wil. Men is hoegenaamd niet geïnteresseerd in kwaliteit, in de manier waarop men zich architecturaal presenteert."

Dat D'Hooghe niet tevreden was, spreekt voor zich. "Het is natuurlijk niet leuk om samen met een Amerikaans bureau een project in te dienen en dan te horen dat je losgesneden bent, en dat de Vlaamse overheid alleen met dat Amerikaanse bureau doorgaat. Het is spijtig om te zien dat er zo'n kloof ontstaan is tussen de initiële ambitie van de Vlaamse overheid, die heel lovenswaardig was, en wat het nu wordt."

De Vlaamse bouwmeester kreeg nul op het rekest toen hij probeerde om het ontwerp van ORG alsnog weer op tafel te krijgen. "Men vindt dit dossier kennelijk niet belangrijk", zegt hij. "Het ís ook geen gigantisch project, maar het is wel veelzeggend: het is alsof minister Patricia Ceysens naar New York zou gaan in Amerikaanse sportkleren in plaats van een outfit van Dries Van Noten."

Feit is: zuiver formeel ging het dispuut niet over de kwaliteit van het ontwerp, maar over geld. Voor een procedure zonder publieke bekendmaking mag een architect een maximumereloon van 67.000 euro factureren. Volgens Gert Potoms, directeur van het Vlaams Agentschap voor Facilitair management, zaten de drie bureaus daar ver over.

"De goedkoopste deelnemer zat 25 procent boven het budget", zegt Potoms. "Dan hadden we eigenlijk een andere procedure moeten nemen. Maar we hadden niet de tijd om een nieuwe procedure op te starten. Elke dag vertraging kost 1.200 euro, want de jaarlijkse huurprijs is 450.000 euro."

Merkwaardig genoeg zaten álle deelnemers over het budget. De vraag rijst dan of de financiële limieten wel helder gecommuniceerd werden. Er werd helemààl niet over gecommuniceerd, blijkt na navraag. "Sorry, maar zulke architecten worden geacht de wet op de overheidsaanbestedingen te kennen", wuift Potoms dat argument weg.

ORG-architect D'Hooghe werpt dan weer op dat zijn ereloon 67.900 bedroeg, en dat hij aanbood om die laatste 900 te laten vallen. De rest van de 'overbudgettering', zijn kosten die gemaakt moeten worden voor licht- en akoestiekconsulenten. "Dat zijn normale kosten die je bij zulke projecten haast altijd maakt", zegt D'Hooghe. De ambtenarij noch het kabinet van minister Bourgeois toonde zich echter bereid om over de prijs te onderhandelen met ORG.

Ondertussen zijn de contracten voor het Vlaamse Huis in New York getekend. Eerstdaags wordt een directeur aangesteld en de werken beginnen over enkele weken. Van een competitieve openbare aanbesteding voor het interieur was geen sprake meer. Daar vond men een volstrekt wettelijke maar daarom niet minder merkwaardige administratieve weg omheen.

Na de schrapping van de offerteprocedure in eigen land tekende de Vlaamse overheid een huurovereenkomst voor een kant-en-klare kantoorruimte in de New York Times Building. Maar dat verhaal is fictief, want de ruimte ís niet instapklaar. Het door de kenners gewraakte ontwerp van de Vlaamse ambtenarij wordt nu echter uitgevoerd door het Amerikaanse architectuurbureau Gensler, voor rekening van Forest City Ratner Companies, de eigenaar van de New York Times Building. De architectuur- en werfkosten - meer dan een half miljoen euro - worden deels verrekend in de huurprijs.

Anders gesteld: zuiver formeel gezien voert de Vlaamse overheid niet eens haar eigen ontwerp uit, zodat er ook geen openbare aanbesteding nodig is. Op die manier zien Vlaamse interieurdesigners het prestigeproject aan hun neus voorbijgaan.

Toch had de overheid zelfs met dat staaltje van administratieve spitstechnologie van de eigenaar kunnen eisen dat hij het winnende ontwerp van ORG en Gensler zou uitvoeren, zegt Smets. "Spijtig genoeg heeft men niet aan de eigenaar willen zeggen: 'Deze groep verdient onze voorkeur .'"

"Ik denk dat de bouwmeester zijn wensen voor werkelijkheid heeft genomen", zegt Ben Weyts, kabinetschef en woordvoerder van Bourgeois, die wegens vakantie zelf niet beschikbaar was voor commentaar. "Men heeft gedacht: we gaan dat project aan deze of gene toekennen, maar als je de wet op de overheidsopdrachten kent, weet je dat 100.000 euro te veel is voor zo'n procedure."

Met die nauwelijks verholen beschuldiging van favoritisme is Marcel Smets helemaal niet opgezet. Alexander D'Hooghe is weliswaar een oud-student en medewerker van hem, zegt hij, "Maar ik zwijg altijd in alle talen wanneer er over afgestudeerden of oud-medewerkers van mij gesproken wordt. En D'Hooghe heeft mijn steun zelfs niet nodig. Zijn kwaliteiten heeft hij al bevestigd door zijn professoraat op MIT." Het waren overigens de andere twee juryleden die het winnende ontwerp aanduidden, zegt Smets. "Voor hen was het duidelijk. Met name Potoms nam de verdediging van ORG op zich."

Resultaat van al dat bureaucratische getouwtrek: Vlaanderen zal voor zijn vertegenwoordiging in New York alleen al aan huur- en bouwkosten de komende tien jaar meer dan vijf miljoen euro uitgeven, maar koopt daarvoor niet het beste design dat voorhanden was.

"Zo'n banaal kantoor vestigen in een toplocatie als de New York Times Building is ronduit onnozel", zegt de insider. "We missen hier een kanjer van een kans om Vlaanderen te promoten. Als je het zo aanpakt, kun je dat Vlaamse Huis evengoed in Brooklyn of Queens openen en een hoop huurkosten uitsparen." Gert Potoms bevestigt noch ontkent. "Wie ben ik om dat tegen te spreken?", zegt hij. "Ik had de opdracht ook graag aan een Vlaams bureau toegekend. Ik denk niet dat je kunt zeggen dat we niet geprobeerd hebben. Maar budgetten zijn budgetten en op een gegeven moment moet je de knoop doorhakken."

Ook Ben Weyts vindt dat dit niet het beste Vlaams Huis is dat Vlaanderen voor zijn geld had kunnen krijgen. "Dit is de beste oplossing binnen de wettelijke normen. Maar duurder kan in ieder geval ook altijd."

Vlaams bouwmeester Marcel Smets:

Voor hetzelfde geld had men een veel uniekere inrichting kunnen krijgen Ben Weyts, woordvoerder Bourgeois:

Ik denk dat de bouwmeester zijn wensen voor werkelijkheid heeft genomen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234