Maandag 27/06/2022

Buren over België: Het onfortuinlijke echtpaar in Strindbergs 'Dodendans'

Aan de vooravond van de verkiezingen, na drie jaar schier onophoudelijke politieke crisis, vroeg De Morgen welingelichte buitenlanders om hun kijk op België. Vijf internationale pennen maken hun stand van ons land. De Britse conservatief Theodore Dalrymple moet bekennen dat de Belgische toestand hem doet duizelen.

Theodore Dalrymple, pseudoniem van de Britse essayist Anthony Daniels, onderzoekt wat rest van Belgisch huwelijk en EU-project. Dalrymple is auteur van Leven aan de onderkant en Beschaving of wat er van over is. België verdient meer aandacht, schrijft hij, want de Belgische toestand weerspiegelt de toekomst van Europa.

Een poosje geleden las ik toevallig een boek uit 1963 over het Britse intellectuele leven. Het ging over een oude controverse over de aard van de historische waarheid, waaraan Pieter Geyl, de Nederlandse historicus die vele jaren in Groot-Brittannië heeft gewoond, had bijgedragen. Omdat ik in de voorbije jaren vaak in België ben geweest, trok de volgende paragraaf mijn aandacht: "Eerdere historici schreven de verdeling [van de Nederlanden] toe aan verschillen in godsdienst of in ras of volksaard. Geyl keek naar de feiten. Hij bestudeerde de toenmalige situatie en merkte de evidente factoren op die niemand had gezien: de beslissende rol van het Spaanse leger en de grens van de grote rivieren. Zijn verklaring was minder vervoerend en romantisch dan de vorige; ze was minder vleiend voor zowel de Nederlandse als de Belgische nationale trots."

Waar ik van opkeek, was de combinatie van de woorden 'Belgisch' en 'nationale trots'. Bestond er in 1963 echt een gevoel van nationaliteit, van Belg zijn, iets wat je nationale trots kon noemen? Na het lezen van die passage heb ik een paar Belgen naar hun mening gevraagd. Ze dachten er allemaal anders over, ongetwijfeld afhankelijk van hun huidige politieke opvattingen.

Enkele jaren terug reden mijn vrouw en ik met de auto door België. We waren lang niet in het land geweest. Het was niet duidelijk wanneer we precies de Franse grens overstaken, maar toen we in Vlaanderen waren, wisten we dat meteen. In Wallonië: geen woord Nederlands, in Vlaanderen: geen woord Frans. Het was alsof we een IJzeren Gordijn van de taal passeerden. Wij vonden het heel verrassend en onverwacht.

De fijnere kneepjes van de Belgische politiek waren ons natuurlijk onbekend en zijn dat nog altijd. De Belgische situatie lijkt een beetje op de zon en de dood in de beroemde uitspraak van La Rochefoucauld: je kunt er niet te lang naar kijken - met het verschil dat je in het geval van België duizelig wordt in plaats van blind. Je krijgt snel zin om aan een ander België te denken, dat van Kuifje of van Simenon.

Als ik een psychiatrische analogie mag gebruiken, het verdriet van België lijkt op dat van een onfortuinlijk echtpaar dat niet met en ook niet zonder elkaar kan leven, ongeacht het feit of ze ooit wel of niet van elkaar hebben gehouden. België doet denken aan de kapitein en zijn vrouw in Strindbergs Dodendans: de kapitein vraagt zijn vrouw om iets op de piano voor hem te spelen, waarop zij meteen antwoordt dat hij een hekel aan haar repertoire heeft. De grote politieke partijen, maar ook de twee delen van het land, hebben een hekel aan elkaars repertoire.

De redenen waarom de Belgische echtelieden niet kunnen samenleven zijn algemeen bekend. Een van de redenen waarom ze niet kunnen scheiden, is dat de inboedel zo moeilijk te verdelen valt. De analogie met het huwelijk loopt hier natuurlijk een beetje vast, want vergeleken met de schulden en verplichtingen verzinken de bezittingen van het echtpaar in het niets. Zou Vlaanderen bereid zijn om Wallonië alimentatie te blijven betalen? De echtscheidingswet lijkt bovendien een scheiding door onderlinge toestemming te eisen, terwijl een van de partijen helemaal niet wil breken en zelfs de andere nog een beetje aarzelt. De echtelijke ruzie zal dus in de voorzienbare toekomst blijven duren en elke partij zal zoveel mogelijk willen profiteren van het geld dat nog op de gemeenschappelijke bankrekening staat. Want beide echtelieden vinden dat ze daar alle recht op hebben. Intussen negeren ze andere, heel dringende problemen die de bankrekening op nul dreigen te zetten.

Je kunt niet zeggen dat alle ogen op België gericht zijn, maar eigenlijk zou dat misschien moeten, want de Belgische toestand weerspiegelt de toekomst van Europa. Als een land dat al 180 jaar bestaat er niet in slaagt om slechts twee taal- en cultuurgemeenschappen in een duurzame politieke entiteit te verenigen, zonder eeuwig gekibbel, hoe kan een entiteit met eindeloos veel meer talen en culturen dan hopen om dezelfde ambitie waar te maken, enkel en alleen omdat zelfbenoemde elites dat willen of bevelen? De verhouding tussen de gemeenschappen van Europa zal natuurlijk niet op een huwelijk lijken, meer op een hippiecommune. En als er een breuk van komt, zal die meer op het einde van de Charles Manson Family (de beruchte commune uit de jaren 60, nvdr) lijken dan op een gewone echtscheiding.

Een van de problemen van de Belgische situatie - en een van de redenen die sommigen naar een scheiding doen verlangen - is ongetwijfeld de geldstroom van het ene deel van de bevolking naar het andere, een geldstroom die nog hogere belastingen nodig maakt en rechtvaardigt. Het is niet meer dan menselijk dat de betalers daar aanstoot aan nemen, zeker als het geld zelfs maar gedeeltelijk wordt gebruikt om inkomensverschillen tussen gewesten of, nog erger, gemeenschappen of nationaliteiten glad te strijken. Dat verklaart waarom verhoudingsgewijs meer Engelsen dan Schotten voorstander zijn van de onafhankelijkheid van Schotland en waarom de steun voor het Schotse nationalisme in het zog van de economische crisis afneemt: Schotland is volledig afhankelijk van Engelse subsidies.

België is dus de toekomst van Europa in klein schrift. Het is een toekomst waarin men eindeloos de kwadratuur van de cirkel zal proberen te maken. Zoals we in België zien, vormt het uitwissen van grenzen geen beletsel voor het oplaaien van wrok en het opwerpen van andere barrières. Integendeel. Compromissen over taal en cultuur, en meer en meer lagen van parlementaire instellingen, kalmeren de gemoederen niet maar irriteren ze, zeker wanneer in naam van de 'solidariteit' grote geldstromen worden opgelegd.

De Griekse crisis heeft getoond dat een eenheidsmunt op lange termijn - en misschien zelfs op korte - niet te verzoenen valt met een onafhankelijk nationaal economisch beleid. Vroeg of laat moet er coördinatie komen, wat een coördinerende instantie veronderstelt die haar regels kan afdwingen. Het zal moeilijk zijn om een dergelijk monster democratisch te controleren. En zelfs als dat lukt, zullen alleen de grootste landen er een zeg in hebben. Het zal geen enkel oog hebben voor de belangen van Wallonië, Vlaanderen of zelfs een verenigd België, want die zullen moeten wijken omdat ze meetellen in de gemeenschap in haar geheel. De nationale regeringen van alle kleine en zelfs van enkele grote landen zullen net zoveel macht bezitten als een burgemeester nu.

De armere landen zullen uiteraard proberen om transfers van de rijkere te krijgen, in naam van de Europese solidariteit. Maar dat zal alleen op grotere schaal dezelfde spanningen in het leven roepen die vandaag de toestand in België zo onoplosbaar maken. In die omstandigheden zullen nationalistische reacties onvermijdelijk toenemen.

Deze verkiezingen zullen niets oplossen. Men zou de volgende tien jaar drie verkiezingen per week kunnen houden en geen stap verder geraken. Hoe hard de meetkundige ook zijn best doet, de cirkel laat zich niet kwadrateren. Het is dan ook geen verrassing dat ik evenmin een oplossing kan bedenken, althans geen oplossing die politiek haalbaar zou zijn. Intussen denk ik terug aan de keer dat ik in België verbleef in een langdurige periode dat er helemaal geen regering was. Er was geen enkel verschil te merken met België toen het wel een regering had. En dus is de toestand, zoals de Oostenrijkers plachten te zeggen, misschien wel rampzalig maar zeker niet ernstig.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234