Donderdag 30/06/2022

Caesar behoeft geen krans

rake Historische kritiek van Michael Parenti

De Grieken en Romeinen zijn in. Onlangs was er het historische epos Troy, straks pakt Oliver Stone uit met Alexander. In een fascinerend essay betoogt de Amerikaanse auteur Michael Parenti dat het nieuwe beeld van die oude geschiedenis zeer eenzijdig is, en dus fout. Het is nog altijd een geschiedenis van de rijken. Wie het voor het volk opnam, werd vermoord en blijft tot nu verguisd. Zelfs Julius Caesar.

Michael Parenti

De moord op Julius Caesar. Historische mythes over democratie

Oorspronkelijke titel: The Assassination of Julius Caesar

Vertaald door Jan Reyniers

Epo, Antwerpen, 270 p., 21 euro.

Een goede twintig jaar terug moesten de studenten van de eerste kandidatuur oude geschiedenis te Leuven hun 'historisch werk' maken over Cicero en de samenzwering van Catalina. Ze deden hun best, vertaalden getrouw, zochten naar bronnen, verzamelden de recentste commentaren. Na een jaar kenden ze het plaatje. Cicero, de verdediger van de relatieve 'democratie' die er was tijdens de Late Republiek (de eerste eeuw voor Christus), won het pleit van Catalina, een bendeleider die de gewapende intimidatie niet schuwde.

De teneur van dat historische werk, weet ik nu, was anders geweest als we toen maar één hoofdstukje hadden kunnen lezen uit Parenti's boek. Zoals de titel zegt, behandelt dat de moord op Caesar, en ook de rol van Cicero en Catalina in het politieke klimaat van die tijd. Maar het gaat ook over de rol en de visie van de historici vandaag. Via de moord op Julius Caesar plaatst Parenti een dolk in de rug van veel academische historici. Die denken dat ze kritisch en onafhankelijk zijn, maar zien zelfs nu de blinde vlekken niet van de oude 'bronnen' waarop ze zich baseren. Dat de meeste Romeinse historici schreven vanuit het perspectief van hun eigen upper class (en zelfs vanuit de behoudende fractie), tot daar aan toe. Dat meer dan tweeduizend jaar later veel historici aan eenzelfde bewustzijnsvernauwing blijven lijden, is moeilijker te verklaren.

Parenti stut zijn these met talloze concrete voorbeelden. Zo neemt hij Cicero op de korrel. Cicero is nog altijd een icoon als weergaloos redenaar. Parenti ontmaskert hem als een man die zijn politieke talent ten dienste stelde van de meest schaamteloze en machiavellistische fractie van de zogenaamde 'senaatspartij'. Hij portretteert Cicero als een politieke schurk, een type dat je vandaag terug kunt vinden in de entourage van Berlusconi. Een man die in het publiek criminaliseert wie opkomt voor (een beetje) sociale rechten, zoals Catalina. Een man ook die privé geen scrupules kent. Cicero, een gewetenloze huisjesmelker die woekerhuren vraagt voor bouwvallige appartementen.

Cicero haatte de opkomende Caesar, want dat was de nieuwe kopman van de 'volkspartij'. Hij praatte zelfs de moord op hem goed. Nog altijd vergoelijken historici Cicero's houding. Hij zou immers 'de Republiek' verdedigd hebben - in één adem suggereert men: de gemodereerde democratie. Terwijl Caesar de kroon ambieerde: misschien een verlicht, maar ook een erg absoluut despotisme.

Parenti draait die rollen om. In het politieke spectrum van die tijd is Caesar de echte 'democraat', en daarom de laatste van een aanzienlijke lijst Romeinse politici die genadeloos werden opgejaagd en uitgemoord, vaak door doodseskaders ('bedienden', in de klassieke letterkunde) van de conservatieve partij. De bekende broers Tiberius en Gaius Gracchus waren net als Caesar rijk van geboorte, maar net als zo veel verlichte bourgeois in de negentiende eeuw (Moyson, Anseele) zetten ze zich in voor het volk. Vanuit dat volk bouwden ze ook hun politieke invloed op, tegen de beperkte elite die de macht, de rijkdom en de controle op het staatsapparaat beheerste en dat ook zo wilde houden. Telkens als iemand de gevestigde macht bedreigde, speelde die kliek de laatste troef uit: moord.

Michael Parenti argumenteert erg overtuigend. Met veel politieke feeling schetst hij zowel de rauwe complotten als de fijne intriges van de tijd. Ongetwijfeld is hij soms wat te mild voor Caesar, maar niet in die mate dat het stoort.

Er is ook niet veel in te brengen tegen Parenti's kritiek dat een aantal moderne historici nog altijd de wereld door een upper class bril bekijkt. Sociale hervormers worden in één pennentrek 'opruiers' of 'demagogen', elke betoging ontaardt in een rel.

Meer, de kern van Parenti's betoog is eigenlijk dat de politieke en militaire geschiedenis van de Late Romeinse Republiek (die is gekend, net zoals de protagonisten Caesar, Pompeius, Marcus Antonius, Cleopatra,...) in wezen het gevolg was van toenemende economische en sociale spanningen. Maar dat zien veel historici niet, of te weinig. Wat de presidentskandidaat Clinton ooit zei, ging ook op voor de Romeinen die als consul verkozen wilden worden: "It's the economy, stupid."

Misschien dat Parenti het zich soms wat te gemakkelijk maakt. Als hij één moderne historicus belaagt, dan wel de Duitser Theodor Mommsen. Nu is Mommsen inderdaad een van de belangrijkste 'moderne' historici. Alleen werkte hij aan het einde van de negentiende eeuw, en kreeg hij voor zijn standaardwerk Römische Geschichte de Nobelprijs voor Literatuur in... 1902. Dat Mommsens werk doordrongen is van aristocratische vooroordelen, zal natuurlijk wel: ook hij was een kind van zijn (ondemocratische) tijd, meer dan honderd jaar geleden.

Maar dat is een schoonheidsfoutje in een erg lezenswaardig boek. Het is een confronterende, en moeilijk te negeren aanzet tot debat over een klassiek tijdvak waarvan 'alles toch al gekend was'. Néén dus, zo toont Parenti overtuigend aan. Dat was ook de mening van de Pulitzer-jury, die The Assassination of Julius Caesar in 2003 op de shortlist zette. Daarmee bevestigt Parenti de goede reputatie die hij al had opgebouwd in een kleine kring geïnteresseerden: hij is een intellectueel boegbeeld van 'left America'. Noam Chomsky heeft er een 'fellow traveller' aan, en ook wel een concurrent.

Walter Pauli

Via de moord op Julius Caesar plaatst Parenti een dolk in de rug van veel academische historici

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234