Dinsdag 05/07/2022

'Courtisanes waren geen feministes'

Sarah Dunant over haar liefde voor de Italiaanse Renaissance

> Studeerde geschiedenis in Cambridge.

> Werkte als actrice en werd in 1974 radioproducer bij de BBC.

> Presenteerde The Late Show, met tot 1997 de jaarlijkse uitreiking van de Booker Prize.

> Werd in 1993 bekroond met de Silver Dagger for Fiction van de Crime Writer's Association.

> Schrijft voor onder meer The Times en The Observer.

> Woont in Londen en Florence.

Sarah Dunant schrijft met veel verve over het Italië van de zestiende eeuw, een tijd van godsdiensttwisten en corruptie, maar ook van buitengewone omwentelingen in kunst, cultuur en wetenschap. 'Ik wilde een boek schrijven waarin je die schok zou voelen.'

Bart Holsters

Sarah Dunant is van vele markten thuis. Ze is journaliste, presenteerde radio- en tv-programma's en schreef tussen de bedrijven door een handvol thrillers. Maar haar echte roeping vond ze in de literaire historische roman. De geboorte van Venus, dat zich afspeelt in het Florence van het einde van de vijftiende eeuw, toen de boeteprediker Savonarola een vlaag van godsdienstwaanzin in de stad ontketende, werd zonder promotie of hype een internationale bestseller. In het gezelschap van de courtisane is een nog groter succes. Het is het boeiende verhaal van Fiammetta, een piepjonge courtisane die na de plundering van Rome door de troepen van Karel V naar haar geboortestad Venetië vlucht en daar een nieuwe loopbaan tussen de lakens probeert op te bouwen. Maar het is ook en vooral een fascinerend en overtuigend portret van Venetië zelf, op het hoogtepunt van zijn macht en rijkdom, cynisch verteld door de dwerg Bucino, Fiammetta's pooier, vriend en stille aanbidder. Een stukje geschiedenis zoals het niet in de schoolboeken te vinden is.

U hebt een ongebruikelijk literair parcours achter de rug. De stap van moderne thriller naar historische roman is niet echt evident.

"Eigenlijk heb ik vooral een lange omweg gemaakt. Ik heb aan de universiteit geschiedenis gestudeerd maar mijn liefde voor het onderwerp begon al toen ik een tiener was en stapels historische romans las, heel romantische dingen over koningen en koninginnen en prinsessen. Ik was in de ban van mijn fantasieën over het verleden, tot ik naar de universiteit ging. Toen werd alle romantiek eruit gemept met feiten en politiek en oorlogen. Dat was wel interessant, maar het deed me beseffen hoe moeilijk het zou zijn een goede historische roman te schrijven."

En dus werden het thrillers?

"Ik heb eerst een hele poos voor de BBC gewerkt, ik was al achter in de twintig toen ik fictie begon te schrijven. En toen koos ik voor thrillers. Ik wilde iets schrijven dat populair was, maar waarin je toch over ernstige dingen kon praten. Thrillers zijn daar ideaal voor, omdat ze je een vast kader geven, een vorm die je met ideeën kunt invullen. Maar na drie, vier boeken, begon ik te voelen dat het genre mij remde. Thrillers worden op een gulzige manier gelezen, zodat er geen tijd is om in de diepte te gaan en met emoties te werken. Ik wilde het rustiger doen, meer dubbelzinnigheid inbouwen, meer twijfels. Toen schreef ik Spoorloos in Italië, een verhaal over een vrouw die in Italië verdwijnt. Eigenlijk was het een dubbel verhaal, twee parallelle maar totaal verschillende versies van wat er gebeurd was. Sommige mensen vonden dat geweldig, andere werden er woest van, omdat ik niet zei welke van de twee versies 'waar' was. Op dat ogenblik besliste ik dat ik geen thrillers meer zou schrijven, omdat de vraag naar de waarheid mij meer interesseerde dan de waarheid zelf. Ik kwam een beetje in een crisis en stopte een tijd met schrijven. Intussen kwam ik regelmatig in Florence en kreeg ik weer zin in geschiedenis. Hoe beter ik de stad leerde kennen, hoe meer ze mij intrigeerde. Ik dacht: mijn god, wat is hier vijfhonderd jaar geleden gebeurd? De Renaissance was een echte Culturele Revolutie die alles veranderde, de kunst, de godsdienst, de politiek, het denken van de mensen. Zo kreeg ik het plan om een boek te schrijven waarin je die schok zou voelen, en dat werd De geboorte van Venus. En het werd zo'n opwindende ervaring dat ik niets anders meer wilde doen."

Had u aan de universiteit de Italiaanse Renaissance bestudeerd?

"Helemaal niet, dat maakte het nog interessanter. Ik wist alles over de Engelse geschiedenis maar weinig of niets over Italië. Ik moest dus heel veel leren, en dat doe ik graag. De kunst was natuurlijk om wat ik interessant vond ook voor anderen interessant te maken."

In De geboorte van Venus zijn we in 1495, terwijl In het gezelschap van de courtisane meer dan dertig jaar later speelt. Bent u van plan om boek na boek op te klimmen in de geschiedenis?

"Nee, het heeft een heel andere reden. Het middelpunt van de cultuurschok van de Renaissance lag in Florence. Maar na de eeuwwisseling verschuift het artistieke zwaartepunt naar Rome. Florence wordt corrupt en verliest zijn energie, terwijl in Rome van alles tegelijk gebeurt: Rafaël, Michelangelo, de Sixtijnse kapel. En dan krijg je de plundering van Rome, in 1527. Karel V is de manoeuvres van de paus beu en belegert Rome met zijn Spaanse en Duitse troepen - met als pikant detail dat die Duitsers lutheranen zijn: de keizer van het Heilige Roomse Rijk valt de paus van Rome met een protestants leger aan! De rol van de paus is voorlopig uitgespeeld. Hij heeft de macht en het geld niet meer om mecenas te spelen, zodat een stroom van kunstenaars naar Venetië trekt. Venetië is op dat moment de machtigste stadstaat van Italië. Het heeft alles, de handel, een gigantische rijkdom, een vloot die de Middellandse Zee beheerst, een stabiele regering. Ik was een beetje bang om over Venetië te schrijven, omdat ik het niet zo goed kende. Maar hoe meer ik de periode bestudeerde, hoe duidelijker het werd dat ik niet om Venetië heen kon. Zeker omdat ik over de courtisanes van die tijd wilden schrijven, want dat fenomeen was ook in Rome begonnen en in Venetië geëindigd. Venetië was een beetje het New York van die tijd, ook voor de kunst. Ook daar speelden de courtisanes een rol in. Er is dat schilderij van Titiaan dat nu in het Uffizi in Florence hangt, de Venus van Urbino, en we weten nu dat zij een courtisane was. Dat schilderij is een scharnierpunt in de kunstgeschiedenis, want voor het eerst zie je een vrouw die niet alleen naakt is maar die de toeschouwer ook recht in de ogen kijkt, zonder te pretenderen dat ze niet weet dat ze bekeken wordt. In De geboorte van Venus schrijf ik ook over de Venus van Botticelli, maar die slaat kuis de ogen neer. Bij Titiaan, dertig jaar later, kijkt ze ons bijna uitdagend aan."

De periode die u in beide boeken beschrijft, vertoont heel wat parallellen met onze eigen tijd. Is dat toeval?

"Toen ik De geboorte van Venus begon te schrijven, besefte ik nog niet hoe dramatisch de veranderingen in het Florence van de jaren 1490 waren. Het was niet de bedoeling om een modern boek te schrijven dat zich in het verleden afspeelde, ik wilde in het verleden blijven. Maar toen ik research deed over de geschiedenis van Savonarola, ontdekte ik dat hij een echte fundamentalist was. Een dappere man, maar zowel cultureel als sociaal een diepe fundamentalist. Wij hadden toen 9/11 en het fundamentalisme in Amerika, en ik besefte dat ik een boek over het verleden aan het schrijven was dat heel veel kon vertellen over nu.

"Wij zijn tegenwoordig heel veel bezig met de manier waarop het geloof van mensen hun ideeën over het leven en hun gedrag beïnvloedt. Godsdienst is weer politiek geworden en dat was het in de zestiende eeuw ook. De positie van de vrouw, het idee van een wereldlijke of een geestelijke staat, dat is allemaal actueel, net als toen. De manier waarop mensen zich gedroegen en de manier waarop ze dachten, was gebaseerd op hun relatie tot god. Het is heel fascinerend om te zien hoe de katholieke kerk in de zestiende eeuw de seksualiteit van de gelovigen controleerde. Alle godsdiensten willen seks controleren. Die drang is te machtig, hij breekt alle regels. Maar wat deed de kerk? Ze eiste niet dat de mensen niet zondigden, want ze besefte dat zonde iets heel natuurlijks is en dat je seks niet tegen kunt houden. En dus zei ze: je mag niet begeren, begeerte is een doodzonde, maar als je toch zondigt, kunnen wij je helpen. We geven je vergiffenis, zeker als je ons goed betaalt, en daarna kun je weer zondigen. Ik vind dat een geweldig elegante manier om sociale controle uit te oefenen. Mijn boeken weerspiegelen een vraag die nog altijd actueel is: hoe gaan wij om met seks, hoe controleren wij die drang? Maar die vraag stel ik natuurlijk niet letterlijk, het is meer een nasmaak, als je het zo kunt noemen. Mijn echte bedoeling is de lezer een idee, een gevoel te geven van hoe het was om vijfhonderd jaar geleden te leven."

Welke technieken gebruikt u daarvoor?

"Ik probeer zoveel mogelijk te weten. In dat opzicht is de ontwikkeling van de geschiedeniswetenschap in de voorbije twintig jaar een enorme hulp. Je kunt nu research doen die ondenkbaar was toen ik aan de universiteit zat. En dat heeft niets met marxisme of emancipatie of genderstudies te maken, maar alles met de belangstelling voor de geschiedenis van de gewone man. We weten nu wat de mensen echt dachten, wat er in de kloosters gebeurde, welke misdaad er was. Ik zal een voorbeeld geven: een van de personages in De geboorte van Venus is homo. Ik moet niet veel verzinnen, want ik baseer me op een proefschrift over homoseksualiteit in het Florence van de jaren 1490. Ze hadden een nachtpolitie, mensen werden opgepakt, en als je de vonnissen leest, ontdek je dat er veel homoseksualiteit was. En dat de rechters heel begrijpend waren als er leden van rijke families in het spel waren. Wanneer ik een personage bedenk dat uit een machtige familie komt, een rijke homoseksuele aristocraat, is dat geen puur verzinsel. Of als ik beschrijf hoe de courtisanes van Venetië hun uiterlijk verzorgden, dan heeft dat ook een historische grondslag. Hoe ze hun haar bleekten. Zelfs wat ze deden als ze zwanger werden - er bestonden geheime remedies, mengsels van natuurlijk oestrogeen en wijwater die de menstruatie uitlokten. We weten nu heel veel dingen die we twintig jaar geleden niet wisten, en dat stelt ons in staat om een heel nieuw soort historische romans te schrijven. De kunst is ook een grote hulp. Als je over de zestiende eeuw schrijft, is het museum de enige plaats waar je een visueel idee krijgt van het leven in die tijd. In de Accademia in Venetië heb je een hele zaal vol doeken van Bellini en Carpaccio over het dagelijkse leven - die kun je lezen alsof het boeken zijn. Daar heb ik ook mijn dwerg gevonden, op een van die schilderijen."

Hoe was het eigenlijk om in de geest van een dwerg te kruipen?

"Daar heeft het toeval een beetje in geholpen. Jaren geleden had ik in een vliegtuig een dwerg leren kennen en waren we vrienden geworden. Ik was hem een beetje uit het oog verloren, maar toen ik aan In het gezelschap van de courtisane begon en wist dat mijn verteller een dwerg zou zijn, heb ik hem weer opgezocht en hebben we veel gepraat. Zo heb ik ontdekt dat dwergen soms van zichzelf schrikken. Jawel: ze weten natuurlijk dat ze klein zijn, maar ze zien zichzelf alleen in een spiegel of misschien af en toe in een etalage. Ze vergeten hoe ze eruitzien. Dat heb ik ook in het boek gebruikt. Je merkt dat ik niet veel fantasie heb."

Ook de vrouwen over wie u schrijft, zijn in zekere zin buitenstaanders. Alessandra, de heldin van De geboorte van Venus, kiest voor het klooster en Fiammetta is als courtisane toch ook marginaal.

"Het is niet eenvoudig je in een vrouw van lang geleden te verplaatsen. Je denkt automatisch: stel dat ik in die tijd had geleefd, wat had ik gedaan? En het antwoord is niet, je was een rijke aristocrate geweest, want die kans is verdomd klein. En als gewone vrouw waren je mogelijkheden ongelooflijk beperkt. Toch zijn er ook altijd intelligente, succesvolle, machtige vrouwen geweest. Alessandra in De geboorte van Venus schildert, maar ik kon haar onmogelijk in een beroemde schilderes veranderen. Er waren kunstenaressen en ze hadden talent, maar ze hadden de politieke, culturele en sociale omstandigheden tegen. Ik ben een feministe maar ik wil niet aan geschiedvervalsing doen. En dus kom je automatisch terecht bij vrouwen in de marge, bijvoorbeeld bij een courtisane. Maar het interessante is dat ik het boek niet uit het perspectief van Fiammetta heb geschreven maar uit dat van haar dwerg. Als courtisane zou zij niet het zelfbewustzijn hebben gehad om nuchter om zich heen te kijken, Bucino kan dat wel. Courtisanes waren duidelijk geen feministes. Ze hadden geen tijd om met hun zusters te praten over hoe zwaar hun leven wel was, nee, ze moesten zorgen dat er geld in het laatje kwam. Ze moesten behagen, niet klagen. En ze hadden heel weinig tijd om fortuin te maken, want hun schoonheid ging niet lang mee. Ze waren heel ijdel, heel er bezig met zichzelf. En ik veronderstel dat ze dikwijls sluw en vals waren. Daarom had ik een dwerg nodig om mijn verhaal te vertellen. Bucino bewondert Fiammetta maar ziet ook haar fouten."

Veronderstel dat u moet kiezen tussen Florence en Venetië. Wat zou het worden?

"Florence. Venetië is geweldig mooi, maar ik vind niet dat het een interessant modern leven heeft. Florence heeft dat wel. Het is een moderne, dynamische stad. Venetië is jammer genoeg besmet door het toerisme. Het is er als eb en vloed: 's ochtends overspoelen de toeristen alles en 's avonds is iedereen weer weg. Overdag is het centrum onleefbaar en 's avonds is het doods. Ik vond het heel moeilijk om over het Venetië van vijfhonderd jaar geleden te schrijven, want hoe kun je je voorstellen hoe die stad toen voelde? Veel gebouwen die er nu staan, dateren van veel later, denk maar aan de kerken van Palladio, maar het was vooral een buitengewoon dynamische, machtige stad. En vandaag kun je zoveel van Venetië houden als je wilt, maar kun je onmogelijk beweren dat het economisch of politiek veel voorstelt. Wij denken op een heel postromantische manier over Venetië - Thomas Mann, Venetië dat vervalt en langzaam wegzinkt, arm Venetië! Maar in de zestiende eeuw was dat helemaal anders, toen had niemand medelijden met Venetië. Toen was iedereen er doodsbang van!"

Zijn er plannen voor een nieuw boek?

"Helaas niet. Ik ben moe. En ik ben altijd bang dat ik geen ideeën meer krijg, daar ben ik als de dood voor. Telkens als ik een boek klaar heb, weet ik zeker dat ik nooit meer een idee zal krijgen. En dan krijg ik er toch een en word ik bang dat ik het boek niet ga kunnen schrijven. De inspiratie voor In het gezelschap van de courtisane is voor een stuk ontstaan uit de Venus van Urbino, een schilderij dat ik eigenlijk niet echt mooi vond, maar dat me fascineerde omdat die vrouw je aankijkt. En dan ga je denken, wat bezielde de schilders uit die tijd eigenlijk? Waarom hebben ze alleen aandacht voor het vlees? De vrouwen die ze schilderden hadden toch ook een geest? En je begint te lezen en krijgt belangstelling voor de courtisanes, en van het een komt het ander. Het begint dus met een klein idee. Ofwel groeit het, ofwel gaat het dood. Maar voorlopig blijft het wachten."

'Mijn boeken weerspiegelen een vraag die nog altijd actueel is: hoe gaan wij

om met seks, hoe controleren wij die drang?'

'De Venus van Urbino is een scharnierpunt in de kunstgeschiedenis, want voor het eerst zie je een vrouw die niet alleen naakt is, maar die de toeschouwer ook recht in de ogen kijkt'

> Venice, Jan Morris'

onovertroffen werk over de geschiedenis van Venetië.

> Stad der vallende engelen, Venetië vandaag door de ogen van journalist John Berendt.

> www.doge.it/cultura/ cultmeni.htm

virtueel Venetië: architectuur, kunstschatten, geschiedenis

> www.virtualuffizi.com/uffizi het Uffizi-museum in Florence op het Web, met een virtuele

catalogus van de werken

> www.ericajong.com/ 16thcentury.htm

Erica Jong geeft haar mening over In het gezelschap van de courtisane

Sarah Dunant

In het gezelschap van de courtisane

Oorspronkelijke titel: In the Company of the Courtesan

Vertaald door Frans van Delft

Archipel, Amsterdam, 381 p., 18,95 euro.

Sarah Dunants epische roman over het leven in het Italië van de zestiende eeuw begint met een belegering: de legers van Keizer Karel veroveren Rome en richten een gruwelijk bloedbad aan. Een courtisane, Fiammetta Bianchini, en haar metgezel, de dwerg Bucino, nemen de wijk naar het welvarende, machtige Venetië. Ze komen er als berooide vluchtelingen aan, vastberaden om dankzij Fiammetta's schoonheid weer fortuin te maken. Ze zijn ideale partners: een slimme dwerg en een jonge vrouw die van kindsbeen af geleerd heeft mannen te behagen en te bevredigen. Maar de weg naar de top loopt niet over rozen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234