Maandag 26/09/2022

De dame met de handtas

Vijfentwintig jaar geleden, op 4 mei 1979, trad Margaret Thatcher aan als eerste vrouwelijke premier van Groot-Brittannië. Aan de hand van verhalen die je niet in andere biografieën te lezen krijgt, zet de Amerikaanse auteur Brenda Maddox een persoonlijk portret neer van de vrouw die haar onmiskenbare stempel drukte op het naoorlogse Verenigd Koninkrijk.

Brenda Maddox

Maggie. De creatie van de Iron Lady

Oorspronkelijke titel: Maggie. The First Lady

Vertaald door Gert Jan de Vries

Archipel, Amsterdam, 282 p., 17,95 euro.

Laat ik het maar meteen bekennen, ik ben op stap geweest met Margaret Thatcher. Lang geleden weliswaar en beroepshalve. Maar ik heb gekeken in de ogen die François Mitterrand deden denken aan Caligula. Heb geluisterd naar harde woorden uit de mond die dezelfde Franse leider herinnerde aan Marilyn Monroe. We schreven toen begin mei 1979. Groot-Brittannië was nog getraumatiseerd na de 'winter of discontent', toen de vakbonden het land lamlegden en de Labour-regering deden wankelen. Premier Callaghan had verkiezingen uitgeschreven en mevrouw Thatcher, die vier jaar eerder tot ieders verbazing tot leider van de Conservatieve partij was verkozen, voerde drie dagen campagne in het noorden van Engeland. Op die tocht nam ze een groepje journalisten mee - tegen betaling natuurlijk, want de kruideniersdochter kende de waarde van geld en zou haar landgenoten daar trouwens ook herhaaldelijk op wijzen.

Ze deed dat met dezelfde, aan fanatisme grenzende overtuiging waarmee ze alles deed en zei. Niet alleen op haar verkiezingsmeetings in Newcastle en Leeds, maar zelfs tijdens babbels in het vliegtuig, waar ze zich nu en dan onder het journaille in de economy class begaf, of in de lobby van het hotel waar ze even bekwam van de inspanningen. Want 'small talk', daar had mevrouw Thatcher geen tijd voor. Ook buiten de werkuren voerde ze feitelijk constant campagne. Met priemende vinger werden stellingen verdedigd en werd kritiek gepareerd. "Ze noemen mij reactionair", begint ze even onverwacht als ongevraagd. "Mijn antwoord is dat er in dit land inderdaad heel wat is om tegen te reageren", en er volgt een lange opsomming van de wandaden van de linkse regering die ze wou (en inderdaad zou) verslaan. Echt gezellig gezelschap was ze niet, de vrouw over wie haar eerste politieke tegenstander al in 1950 zei dat ze "een totaal gebrek aan menselijke warmte" had. Maar van dat soort kritiek lag ze niet wakker. Gehaat zijn, dat mocht, zolang ze maar werd gerespecteerd.

Zo komt de IJzeren Dame ook naar voren in de vlotte biografie die journaliste Brenda Maddox aan haar wijdde. Niet de meest diepgravende van de vele portretten die al over Margaret Thatcher zijn gepubliceerd, want dit boek werd gedistilleerd uit een vierdelige tv-reeks die niet was niet bedoeld om vlijmscherpe analyses te maken van het thatcherisme. Natuurlijk roert Brenda Maddox alle grote thema's aan uit haar record-regeerperiode (1979-1990). Maddox beschrijft hoe Maggie het land dat sinds de Tweede Wereldoorlog de 'zieke man van Europa' was, weer op de sporen zette - vaak heel hardhandig, want Thatcher geloofde in het gezegde dat zachte heelmeesters stinkende wonden maken. Hoe de leidster van de vrije markt een credo en van privatisering een einddoel maakte. Hoe ze als een macha-met-haarlak genoot van krachtmetingen. Met de vakbonden bijvoorbeeld, denk maar aan de mijnstaking waarvan de littekens nog altijd niet zijn verdwenen. Met haar EG-partners, die ze steeds feller bekampte om de Britse belangen te verdedigen. Met de Argentijnse junta, die zo onverstandig was 'haar' Falklandeilanden te bezetten. Met het IRA, dat zelfs probeerde haar en haar partijtop op te blazen. En bovenal met de ideologische tegenstander, met 'links' dus. Op wereldschaal was dat de Sovjet-Unie, het 'rijk van het kwaad' dat ze zij aan zij met geestverwant Ronald Reagan bekampte en waar ze Michail Gorbatsjov ontdekte als de man "met wie zaken gedaan konden worden". Ook in eigen land stelde ze zich ten doel het socialisme weg te vagen - wat werd verhinderd door haar eigen partijgenoten die uiteindelijk in opstand kwamen tegen de manier waarop haar gedrevenheid en beginselvastheid ontaardden in arrogantie en botheid.

Maar nogmaals, Brenda Maddox is er niet in de eerste plaats op uit om te belichten wat Thatcher deed in Downing Street 10. Ze wil haar lezers in de eerste plaats laten zien hoe Margaret Thatcher werd wie ze werd. En daar is ze in geslaagd. Dankzij haar soepele schrijfstijl, maar vooral doordat ze toegang kreeg tot een indrukwekkend aantal klas- en studiegenoten, politieke vrienden en tegenstanders en persoonlijke vertrouwelingen, wat een hele reeks aardige anekdotes oplevert. Over hoe Maggie, samen met jeugdvriendin Cyntha Crawford, tijdens de Falklandoorlog tot in de kleine uurtjes, whisky-soda drinkend, naar de BBC luisterde. Over haar vader, wiens afkeer van Hitler begon toen de Führer in Duitsland de Rotaryclub verbood. Over haar ijdelheid (jawel) en het advies van een Britse modespecialiste "trek je buik tegen je ribbenkast, sta kaarsrecht als je uit het vliegtuig stapt en kijk niet naar beneden, want dan verdrink je in je hoed". Over haar lofzangen op ondergoed van Marks & Spencer. Over de vitamine B12-injectie die haar in staat stelde om, na haar vernederende val als premier, toch een indrukwekkende afscheidsrede te houden in het Lagerhuis.

Brenda Maddox begint haar verhaal bij het begin, bij de strenge, vreugdeloze jeugd van de tweede dochter van Alfred Roberts. Margaret werd in 1925 geboren in het provinciestadje Grantham, niet ver van de boomgaard waar Isaac Newton het geheim van de zwaartekracht ontsluierde. Daar bracht vader Alfred, die zich had opgewerkt tot 'meester-kruidenier', lid van de Rotary Club en de Kamer van Koophandel, gemeenteraadslid en methodistisch lekenpredikant, zijn dochters het belang bij van werkzaamheid en zuinigheid, waarden die Margaret haar hele leven trouw zou blijven - wat niet gezegd kan worden van vaders enthousiaste kerkbezoek en zijn afkeer van alcohol. Hoe groot de invloed was die Alfred Roberts had op zijn dochter, wordt goed weergegeven door haar oudere zus Muriel, die tegen Maddox zei: "Om Margaret te begrijpen, moet je hem kennen." Want ook haar overtuiging dat je "geld eerst moet verdienen voordat je het kunt uitgeven" en dat "ons land ergens in de toekomst weer groot zal zijn, dat weet ik in mijn hart", leerde ze op schoot bij vader Alfred.

De banden met moeder Beatrice waren heel wat minder hecht. Een uitspraak als: "Ik hield veel van mijn moeder, maar vanaf mijn vijftiende hadden we elkaar niets meer te vertellen", kan niet echt als een lofzang worden beschouwd en het feit dat Maggie haar moeder niet eens vermeldde in haar 'Who's Who'-profiel spreekt ook boekdelen. Wel zaten in de genen die ze van haar moeder erfde een obsessie met een verzorgd uiterlijk en heel hooggestemde toekomstplannen. Dat ze ambitieus was, werd al snel duidelijk toen Margaret naar de universiteit van Oxford ging om scheikunde te gaan studeren. De studente die door een vriendin werd beschreven als "eerder een vrouw van 40 dan een meisje van 18" sloot zich aan bij de Conservatieve studentenvereniging en zei kort daarop, op de vraag wat ze later wilde worden: "Kamerlid. Ik wil Kamerlid worden." Dat was echter makkelijker gezegd dan gedaan in het naoorlogse Engeland dat oorlogsleider Churchill had weggestemd en onder Labour de welvaartsstaat had uitgevonden. Jarenlang zocht Thatcher tevergeefs naar een 'winbare' zetel tot ze eind jaren vijftig in het kiesdistrict Finchley op de lijst kwam en zo een zitje veroverde in het Lagerhuis als een van de welgeteld 25 vrouwen in een parlement dat 650 leden telde.

Tegen die achtergrond was het dan ook niet verwonderlijk dat zij vooral 'vrouwenbanen' kreeg, posten op de ministeries van Huisvesting en Ruimtelijke ordening en van Onderwijs. Als minister van Onderwijs onder premier en latere aartsvijand Edward Heath, werd ze voor het eerst bekend én berucht. Ze schafte namelijk de gratis schoolmelk af, wat haar de eerste van vele bijnamen opleverde: 'Thatcher, milk snatcher'. Dat uitgerekend een bewindsvrouw zo iets kindonvriendelijks deed, wekte verontwaardiging. En het was lastig voor premier Heath, die haar juist had benoemd omdat hij meer vrouweljke kiezers wilde aantrekken - maar al meteen vreesde dat "als we haar nemen, we haar nooit meer kwijtraken". Profetische woorden, want na een dubbele verkiezingsnederlaag van de Conservatieven, daagde zij de partijleider uit en werd ze nog verkozen ook. Tot algemene verbijstering en tot vreugde van Labour-politici zoals de latere premier Callaghan, die de zege van Thatcher bejubelde met de woorden: "We hebben zojuist de volgende verkiezingen gewonnen."

Niet dus, want hoewel de Labour-premier als persoon populairder was dan zijn wat schrille uitdaagster, vonden de Britten toch dat het tijd was voor een machtswissel. Zodat Groot-Brittannië op 4 mei 1979 de eerste westerse democratie werd die door een vrouw werd bestuurd. Maar dat zij zo hoog was geklommen op de politieke ladder, wilde nog niet zeggen dat zij een feministisch rolmodel werd. Integendeel bijna. Het belang van haar verkiezing lag vooral in de symboolwaarde, want het bewees dat geen enkele functie meer buiten het bereik van vrouwen lag. Concreet deed ze echter bitter weinig voor haar zusters. In haar kabinet zat welgeteld één vrouw, Lady Young, en die werd al snel geliquideerd. Van het feminisme had ze ook al geen hoge dunk, zelfs niet nadat een krant haar had beschreven als "een niet zo dom blondje". Dat ze na het 'victoriediner' na de Falklandoorlog opstond en haar mannelijke collega's voor sigaren en cognac uitnodigde met de woorden: "Laten we ons bij de dames voegen", moet elke rechtgeaarde Dolle Mina het schuim op de lippen hebben gebracht. Nee, Maggie, zoals ze intussen was gaan heten, gaf de voorkeur aan het gezelschap van mannen. Logisch dus dat de tweede persoon die een beslissende rol in haar leven speelde, een man was.

Zijn naam was Denis Thatcher, en voor Shirley Williams, een socialistische generatiegenote van Maggie, "was hij de cruciale factor in haar volwassen leven, zoals haar vader dat was tijdens haar jeugd". Denis was tien jaar ouder dan Margaret en gescheiden. Hij had een eigen fabriek en een Jaguar en bood zijn vrouw de financiële zekerheid die haar in staat stelde eerst rechten te gaan studeren en vervolgens alles op haar carrière te zetten. Denis speelde zijn rol als 'gemaal' van de eerste minister perfect. Nooit deed hij politieke uitspraken, hoewel hij de afkeur van zijn vrouw voor het socialisme meer dan deelde. Maar naaste medewerkers van de IJzeren Dame konden op maandagochtend toch heel goed merken dat er thuis met Denis over politiek was gepraat en dat zijn mening telde. Denis liet de schimpscheuten over zijn voorliefde voor sterke drank (die zijn vrouw ook deelde), voor rugby, golf en het toen nog onder de apartheid zuchtende Zuid-Afrika schouderophalend over zich heen gaan en voelde op cruciale momenten perfect aan wat er moest of ging gebeuren. Zo waarschuwde hij Margaret na haar derde verkiezingszege in 1987 al: "Over een jaar zul je zo onpopulair zijn als je je niet kunt voorstellen." En hij kreeg gelijk. Ogenschijnlijk was mevrouw Thatcher op haar 61ste onaantastbaar. Maar in feite was die derde zege voor de langst zetelende premier in de geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk een brug te ver. Ze had het naoorlogse consensusmodel al verbrijzeld en werd met de jaren nog provocerender. Ze sloeg steeds wilder om zich heen met haar spreekwoordelijke handtas. Ze luisterde alleen nog naar zichzelf en naar een slinkend groepje vertrouwelingen en begon te lijden aan een, uiteindelijk fataal, gevoel van onfeilbaarheid. Door vast te houden aan de invoering van een fel omstreden nieuwe gemeentebelasting had ze een belangrijk deel van de achterban van zich vervreemd. En ook binnen haar eigen kabinet maakte ze vijanden. Eerst door de omstreden aankoop van helikopters. En vervolgens doordat ze haar ministers van Financiën en Buitenlandse Zaken het leven (te) zuur maakte door hun ideeën over het economische beleid, het systeem van wisselkoersen en de toekomst van Europa hardhandig van tafel te vegen. Er broeide onrust in de rangen, en terwijl mevrouw Thatcher in Parijs een topconferentie bijwoonde, ironisch genoeg om het einde te vieren van de Koude Oorlog die zij had 'helpen winnen', schoof haar parlementsfractie haar in november 1990 opzij. Zij wilde eerst nog terugvechten, maar Denis wist beter en zei "Stoppen, schat." Waarna de IJzeren Dame zich als barones Thatcher van Kevesten terugtrok in het Hogerhuis, veel geld verdiende met boeken en duurbetaalde redevoeringen maar zich nooit kon verzoenen met haar bestaan als "werkloze werkverslaafde". Ze kreeg een beroerte en raakte ook geestelijk in de knoei, zoals Maddox vertelt in een pijnlijke anekdote uit 2000 over een receptie waar Maggie "krom van ouderdom en met een verdwaalde blik in de ogen" voortdurend vraagt "Waar is Denis?" Intussen is Denis overleden, en zijn dood duwde Margaret nog verder in de psychische schemerzone waar ook haar geestverwant Ronald Reagan ronddwaalt. Tegen die achtergrond werd vorige week de 25ste verjaardag herdacht van haar aantreden, van het begin van een politieke revolutie die in de woorden van Brenda Maddox "het land redde, maar haar partij verwoestte". En die dus, o ironie, de weg effende voor de opmars van Tony Blair en de door haar verafschuwde Labour-partij.

Hans Muys

Dat ze na de Falklandoorlog haar mannelijke collega's op sigaren en cognac uitnodigde met de woorden: 'Laten we ons bij de dames voegen', moet elke rechtgeaarde Dolle Mina het schuim op de lippen hebben gebracht

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234