Maandag 03/10/2022

De geniale geldwolf van het genoom

Hij heeft een eigen boot, vliegt met een privé-jet en is allesbehalve bang om zijn intelligentie te verzilveren: Craig Venter, de man achter Celera, het privé-consortium dat er onlangs als eerste in slaagde het menselijk genoom in kaart te brengen. Sommigen noemen hem een geldwolf die het DNA van zijn eigen kinderen zou verkopen, maar de meeste van zijn collega's kijken geweldig naar hem op. Eén ding lijkt wel vast te staan: deze controversiële wetenschapper heeft alles in zich om Bill Gates qua fortuin naar de kroon te steken.

Jean-Paul Mulders

'Een niet onvriendelijke man maar een beetje kortaf", zo omschrijft de prominente Belgische geneticus Jean-Jacques Cassiman zijn Amerikaanse collega. "Hij zegt wat hij denkt. Maar in wetenschappelijke kringen geniet hij veel respect. Hij is een goede wetenschapper die zijn sporen heeft verdiend maar die vervolgens zijn eigen bedrijf uit de grond heeft gestampt omdat er volgens hem niet genoeg haast werd gemaakt met de ontsluiering van het menselijk genoom. Als academicus is zijn zakeninstinct in elk geval genoeg ontwikkeld om zoiets voor elkaar te krijgen. Je moet het toch maar doen hè, het gaat hier niet om het zoveelste spinoff-bedrijfje. Ze hebben daar de op één na grootste computer ter wereld staan; naar verluidt bedraagt de elektriciteitsrekening van Celera alleen al 14 miljoen frank. En met hun resultaten kun je ze alleen maar feliciteren. Wat Venter bereikt heeft, heeft hij uitsluitend aan zijn persoonlijkheid en intelligentie te danken. Niet aan geluk."

De wetenschappelijke staat van dienst van deze 54-jarige Vietnam-veteraan leest als een boeiend sf-verhaal. Toen hij begin vorig jaar in het Californische Anaheim uit de doeken deed hoe hij de laatste hand legde aan het eigenhandig creëren van het eenvoudigste micro-organisme, een Mycoplasma genitalium, waren de vergelijking met Mary Shelleys Dr. Frankenstein niet van de lucht. De grootste ophef maakte hij echter toen hij in 1998 besloot om zijn baan als onderzoeker bij de NIH (National Institutes of Health) op te geven en een eigen bedrijf, Celera Genomics Group, op poten te zetten. Venter beweerde toen dat hij het menselijk genoom volledig in kaart zou brengen tegen 2001, twee jaar eerder dan de overheidslabs. Die aankondiging werd destijds op het nodige scepticisme onthaald maar zette Collins, het hoofd van die overheidslabs, er wél toe aan om ook zijn streefdatum te vervroegen. Die competitie zou er uiteindelijk toe leiden dat openbare én privé-sector afgelopen maandag tijdens een gezamenlijke persconferentie in Washington en Londen de eerste blauwdruk van het menselijk leven op tafel konden leggen. Niet dat er op de presentatie van deze bijna complete atlas van de menselijke genen geen kritiek kwam. Russische genetische wetenschappers lieten deze week weten dat het volgens hen nog minstens een eeuw zal duren voordat de nieuwe inzichten daadwerkelijk kunnen leiden tot concrete vooruitgang in de medische wetenschap. Volgens een van de kritische Russische genetici, Jevgenij Tverdochlebov, kunnen ziektes pas echt op basis van de menselijke genetische code worden bestreden wanneer van alle genen afzonderlijk beschreven is waarvoor ze precies verantwoordelijk zijn. Hij schrijft het optimisme in het Westen dan ook vooral toe aan de grote commerciële belangen die aan het project verbonden zijn.

Dat die commerciële belangen er zijn, staat wel vast. En dat weet Venter beter dan wie ook. Al vlug bleek dat het hem er vooral om te doen was patenten te kunnen aanvragen voor geneesmiddelen en diagnostische technieken die op basis van zijn onderzoek kunnen worden ontwikkeld. In 1991 diende hij bij het Amerikaanse Patentenbureau een aanvraag in van niet minder dan 400 pagina's. Kassa kassa, dus. Zijn commerciële trekjes wekten bij minder zakelijk ingestelde wetenschappers de nodige verontwaardiging. "Het is alsof je zou proberen de elementen uit de tabel van Mendeljev te patenteren", merkte iemand op. "Craig Venter zit moreel fout", zei dan weer Dr. John Sulston, die een van de Engelse openbare onderzoekscentra leidt. "Hij probeert een monopolie te verkrijgen op het menselijke genetische materiaal. Jim Watson, die in 1953 mee aan de basis lag van de ontdekking van de helixvormige structuur van DNA en daarmee de Nobelprijs won, was een stuk minder mild. "Waanzinnig", zo noemde hij de aspiraties van Craig Venter.

"Ach, Watson is zelf ook een 'vierkantig' man", zegt Cassiman. "Hij heeft destijds natuurlijk wél de Nobelprijs gekregen voor zijn ontdekkingen, en het is een feit dat hij een stuk minder commercieel is dan Venter. Ik zou niet durven zeggen dat die laatste een geldwolf is, maar hij wordt in elk geval wel voortgestuwd door de aandeelhouders van zijn bedrijf en durft daarin wel eens te ver te gaan. Klassiekere wetenschappers nemen het hem kwalijk dat hij zijn voeten veegt aan principes die zij hoog in het vaandel dragen. Ze verwijten hem dat hij de genen van zijn eigen kinderen zou durven verkopen. Tja, ik zou hem zelf in elk geval ook mijn DNA niet toevertrouwen. Maar aan de andere kant zou ik wél zijn portefeuille willen hebben. Volgens mij zou hij Bill Gates qua rijkdom in de toekomst best wel eens kunnen overvleugelen. Maar hij zal wel voortdurend voor de rechtbank worden gedaagd, door farmagiganten die zijn patenten betwisten."

Zelf lijkt Venter niet wakker te liggen van de talrijke morele verwijten die tegen hem worden ingebracht. "Het is gemakkelijker Celera te diaboliseren dan de honderden miljoenen dollars te verantwoorden die bij het Human Genome-project werden verkwist", zegt hij, met de directheid die hem blijkbaar in de genen ingebakken zit.

Fenomeen

'Ik zou Craig Venter mijn DNA alvast niet toevertrouwen.

Veel kans dat hij het zou verkopen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234