Maandag 15/08/2022

De grenzen van het kijken verlegd

In het observatorium van Suchan Kinoshita

In afwachting van de opening van de vernieuwbouw brengt het SMAK (Stedelijk Museum voor Actuele Kunst) in Gent deze zomer een serie tentoonstellingen die uitgaan van de eigenheid van het werkproces van de kunstenaar en van de overgangsfase waarin het museum zich bevindt. De reeks begint met Suchan Kinoshita, wiens ingrepen op geraffineerde wijze inspelen op de grens tussen het zichtbare en het onzichtbare.

Op een houten tafel, in een zaal van de Rode Poort, waar een deel van de collectie van SMAK tijdelijk werd ondergebracht, stelde Suchan Kinoshita negen beeldschermen van diverse afmetingen op. Daarop zijn zwartwitbeelden te zien, de meeste gefilmd met statische bewakingscamera's. Elk afzonderlijk zijn het eenvoudige beelden, maar door hun gelijktijdige aanwezigheid en snelle opeenvolging is de draagwijdte ervan op het eerste gezicht moeilijk te achterhalen. Zo is er de schijnbaar willekeurige trial and error-beweging van een balletje dat regelmatig tegen de lens van de camera aanbotst. Of de ronddraaiende beweging van een stukje papier, een lichtkrant met tekstfragmenten in het Duits, of het wijzertje van een alarmklok, verscholen achter een stukje gordijn. Pogingen om wat we zien als een zoekplaatje te ontraadselen leveren niet veel op. Het enige beeld dat geregistreerd werd met behulp van een rotatiecamera, dat van de dakconstructie van een immens ogende industriële hal, is ook het enige dat, in zijn verwijzing naar een andere plek, voor zich spreekt.

Naar een hoek van de zaal dan maar, waar de bewegwijzering met het eenvoudig aangebrachte woordje IN de bezoeker uitnodigt om de deur rechts ervan te openen. Tot mijn verrassing bevind ik mij daarna op de observatiepost die Suchan Kinoshita op vier à vijf meter hoogte in de centrale hal van de voormalige Floraliënhal liet monteren. Er is een houten bankje, zodat je kunt gaan zitten. Bij een vluchtige blik over de ruimte ontwaar je onmiddellijk enkele herkenningspunten, waaronder de dakconstructie uit de video. Tussen afvalmaterialen en containers, rondslingerend gereedschap en andere situaties die we associëren met een bouwplaats, horen een aantal situaties duidelijk niet thuis. Maar er is ook twijfel. Een arrangement hier, een stapeling daar: artistieke ingreep of puur toevallige aanwezigheid? Plots hoor ik het geluid van een bel of een klok. Door Suchan Kinoshita geprogrammeerd, blijkt achteraf. Maar het had net zo goed een suppoost kunnen zijn die een glas omstootte. Wat is hier eigenlijk gaande?

Het werk van Suchan Kinoshita kan gekarakteriseerd worden als grensoverschrijdend in de breedste zin van het woord. Opgegroeid in Japan, emigreerde ze op haar twintigste naar Duitsland om in Keulen een muziekopleiding te volgen in het instituut waar Mauricio Kagel doceert. Nadien werkte ze in het theater, voor een gezelschap waar men om beurten de rol van acteur, decorbouwer, ontwerper en regisseur op zich nam. Hoewel ze zich vervolgens steeds meer als beeldend kunstenaar profileerde, zou deze ervaring blijvend sporen nalaten in haar manier van werken. Zo spelen de scène, de voorstelling en vooral het publiek een centrale rol in al haar presentaties, net zoals partituren en aanverwante vormen van schriftuur. Dat de serie projecten in SMAK met Kinoshita begint, is dan ook niet verwonderlijk. De doelbewust in de komkommertijd opgestarte reeks wordt immers toegespitst op het ontwikkelen van een methodologie voor de omgang met 'paradigmaverschuivingen' in de beeldende kunst, omschreven als een van de kerntaken van het museum. De op de grens van de zichtbaarheid balancerende ingrepen van Suchan Kinoshita zijn echter minder academisch dan dit citaat uit het persbericht zou kunnen laten vermoeden.

Op de observatiepost neem ik na verloop van tijd steeds meer merkwaardige situaties waar en terugkerend naar de bewakingsmonitoren slaag ik er in toenemende mate in verbanden te leggen tussen de beelden en de situaties in de hal. Zo is duidelijk iets aan de hand met een van de gordijntjes in een verloren gereden mobilhome. Vier stoelen en een tafel, achtergelaten in de nabijheid van een kartonnen doos, werden blijkbaar vanuit die doos gefilmd. En wat later zie ik hoe vier mannen in werkplunje, gezeten aan diezelfde tafel, een kaartspel spelen in een gesloten ruimte. In de hal gaat de deur van een van de containers af en toe open of dicht. Nog later herken ik een van de zandlopers, een 'klok' waarin een dikke, honingachtige brij langzaam naar beneden druppelt. En er zijn de tekstfragmenten die, zonder ophouden weergegeven via een elektronische lichtkrant, verticaal over het scherm lopen. Ze worden abrupt onderbroken, zodat het nogal wat concentratie vergt om te lezen wat geschreven wordt. Eén zinsnede onthou ik: "Raum genug für einen aus Australien."

Voor een klassieke presentatie mag de opbouwfase van het museum dan al problematisch zijn, voor kunstenaars als Suchan Kinoshita is dit het werkterrein bij uitstek. Haar observatorium toont in ieder geval op geraffineerde wijze aan dat het in principe overal mogelijk is ruimte voor hedendaagse kunst te creëren. De concrete ervaring van de bezoeker is in dit geval overigens zo bijzonder dat ik me, naar analogie wellicht van de filmrecensent, voortdurend heen en weer geslingerd zie in de tweestrijd tussen de neiging om hier op zijn minst iets concreets mee te delen en de vraag of ik zo de plot niet voortijdig zal verklappen. Feit is dat het in dit waarnemingsstation duidelijk niet gaat om een ontwerp van een makkelijke overzichtelijkheid, met panoptische allures zeg maar, maar om de actieve instelling van het kijken zelf. Door de bezoeker als het ware in de val te lokken, door het onophoudelijk afwisselen van een puur fysieke kijkervaring met de technologische bemiddeling van de toekomstige bewakingscamera's van het museum, wordt hij willens nillens gedreven naar datgene wat zich letterlijk of figuurlijk aan de horizon van zijn blik afspeelt. Door de wisselwerking in de overgangszone tussen de twee gebieden, tussen twee types van tijd en ruimte, ten top te drijven, blijft de draagwijdte van elk visueel fragment groeien. Wie zich onvoldoende moeite getroost te kijken, loopt het risico niks te zien, maar wie bereid is de grenzen van de waarneming te verleggen, krijgt in het observatorium van Suchan Kinoshita ruimschoots voldoening. Het is als met die performance van de kunstenares die viool spelend langs de kant van de autosnelweg stond, terwijl de auto's voorbijraasden. Weinig chauffeurs zullen de klanken gehoord hebben, maar misschien blijft het beeld voor altijd in hun geheugen gegrift.

Ronald Van de Sompel

Suchan Kinoshita, Observatoire, tot 31 juli in SMAK, Citadelpark, Gent. Open van dinsdag tot zondag, 9.30u-17u; gesloten op maandag. Toegang gratis. Publicatie Meaning is Moist: 590 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234