Zondag 02/10/2022

De hedendaagse erfenis van Freud

David Cronenbergs film

A Dangerous Method toont de begindagen van de 'praattherapie'. De tijd waarin psychiater Carl Jung de ideeën van Sigmund Freud uittestte op een hysterische patiënte. Gevaarlijk, want grotendeels onbeproefd. Vandaag is Freud voor velen van zijn voetstuk gevallen, zijn psychoanalyse gemarginaliseerd. Welke waarde hebben zijn ideeën vandaag nog? 'Het oedipuscomplex klopt niet, maar zijn basisidee over verdringing en hechting wel.'

"Ik ben niet gek!", gilt Sabina Spielrein uitzinnig in een van de eerste scènes. Wanneer psychiater Carl Jung in de film de 18-jarige vrouw voor zich krijgt, is hij meteen gefascineerd. De jonge Russische is hysterisch, maar duidelijk ook erg intelligent. Hij neemt haar aan als patiënte, maar neemt een belangrijke beslissing. Jung besluit de op dat ogenblik gebruikelijke aanpak bij zulke geestesgestoorden - onderdompeling in een koud bad of aderlating - te laten voor wat hij is.

Jung heeft iets anders voor ogen, hij heeft in een paper van Sigmund Freud gelezen over een andere methode. "Misschien is zij wel de patiënte waar je op wachtte", vat Jungs vrouw het even later goed samen. "Om die nieuwe experimentele behandeling op uit te testen: de praattherapie." Jung zet zich achter Sabina Spielrein zodat ze zich minder ongemakkelijk voelt en zegt: "Praat maar." Het werkt, Sabina herstelt.

Zo ongewoon als het toen was, zo gewoon is praten als therapie nu. Beter bekend als psychotherapie. Vraag iemand wie ons naar de diepten van onze ziel leerde peilen en de naam van Sigmund Freud komt over de lippen. En doordeweekse gesprekken worden spelenderwijs gespijsd met door hem geïntroduceerde begrippen als libido, anale fase of oedipuscomplex. Een eeuw later lijkt de straatwaarde van zijn theorie nog hoog.

Lijkt, want de vader van de psychoanalyse is de voorbije decennia meermaals en herhaaldelijk onder vuur genomen vanuit zowat alle hoeken. Zelfs toenmalige collega's als Jung zelf verwierpen al elementen van Freuds theorie zoals de overdreven nadruk op de seksuele aard van veel onbewuste herinneringen. Maar zij bleven wel in de leer geloven. Veel anderen noemen Freud vandaag een bedrieger.

Een aantal van zijn succesverhalen bleken later overdreven of onjuist. Zo claimde Freud dat hij 'de wolvenman', een van zijn beroemdste patiënten, genezen had van zijn angsten nadat de jongen een traumatische ervaring had opgediept. Toen een journaliste de patiënt jaren later wist op te sporen, vertelde de man dat zijn neuroses nog even erg waren als voor hij Freud ontmoette.

Anderen noemen het pseudowetenschap die de toets van de objectiveerbare meting van de exacte natuurwetenschappen niet doorstaat en daardoor waardeloos is. Freud had nochtans natuurwetenschappelijke ambities, zegt Ruud Abma, historicus van de psychologie aan de Universiteit van Utrecht. "Freud was zelf opgeleid als neuroloog en grondig getraind in de natuurwetenschappelijke denkwijze. Meten is weten. Hij meende dat je ook voor psychische gebeurtenissen causale relaties kon vaststellen. Zo bouwde hij ook zijn theorie op. Maar in de praktijk ging hij anders te werk. Hij trok algemene conclusies over de menselijke aard op basis van enkele mensen in zijn spreekkamer. Daarmee kun je geen omvattende theorie opbouwen."

Die dualiteit plaatst Freuds volgelingen voor een dilemma, zegt Abma. "Als ze zijn natuurwetenschappelijke ambities serieus nemen, kunnen ze zich amper verdedigen tegen de beschuldiging dat de psychoanalyse geen wetenschappelijke methode gebruikt. Vatten ze het op als een pure geesteswetenschap, dan ontmaskeren of ontkrachten ze Freuds eigen ambities." Voor sommigen is dat reden te over om Freud en de psychoanalyse dan maar meteen volledig uit te wissen. Hebben zijn inzichten vandaag geen enkele waarde meer? Toch wel.

In Nederland is de psychoanalyse grotendeels verdwenen uit de psychologische wetenschappen. In Vlaanderen niet. Onder meer aan de KU Leuven en de UGent is het een van de onderzoekstakken binnen klinische psychologie naast systeemtherapie, cognitieve therapie en client-centered-therapie. En binnen die groep heeft de psychodynamische therapie zoals het vandaag heet wel degelijk zijn plaats, zegt onderzoekscoördinator en hoogleraar klinische psychologie Nady Van Broeck, zelf geen psychoanaliste. "Enkele van Freuds concepten zijn intussen wetenschappelijk onderzocht en onderbouwd. Heel wat ideeën kloppen niet, maar andere blijven wel overeind.

"Zoals het idee van verdringing. Volgens Freud kunnen ervaringen waar je je niet bewust van bent je gedrag en je gevoelens beïnvloeden. Hij baseerde zich op individuele observaties, maar onderzoek heeft aangetoond dat dat klopt. Wat psychologen vandaag hechting noemen, noemde Freud emotionele investering in objecten. De ontwikkelingspsychologie steunt hem. Die toont dat hechting tussen ouder en kind de basis vormt voor al je toekomstige relaties."

Ook zijn visie op hoe mensen met traumatische ervaringen omgaan, blijft aan de basis overeind, zegt Van Broeck. "Trauma's zijn zulke buitengewone ervaringen dat we ze onmogelijk in onze gewone psychische schema's kunnen integreren. Freud verklaarde dat op grond van zijn theorie over menselijke driften, vandaag ziet men het als buitengewone cognitieve ervaringen. Mensen leven met een bepaald wereldbeeld en hoe dat zou moeten zijn. Als er dan iets gebeurt dat daar helemaal haaks op staat, kunnen we dat geen plaats geven in ons denken. Dan blijft dat ook een invloed hebben op je welzijn. Freuds idee was om dat trauma boven te laten komen, zodat je het toch een plaats kunt geven. In de cognitieve therapie stelt men je geleidelijk bloot aan herinneringen, zodat je er in een veilige context wel een coherent verhaal van kunt maken."

Oedipuscomplex

Dat betekent geenszins dat al zijn concepten overeind blijven. Een groot deel van zijn theorie is niet wetenschappelijk getoetst of intussen achterhaald. "Het oedipuscomplex kun je niet wetenschappelijk onderbouwen. Identificatie bestaat wel. Als jongen heb je nood aan een mannelijk model om je mee te identificeren. Maar stellen dat er een infantiele seksualiteit van de zoon voor de moeder mee gepaard gaat en dat het jongetje daarom in competitie gaat met de vader is overbodige uitleg die niet klopt. Zo ingewikkeld is het niet. Die identificatie komt omdat we gewenst gedrag in een cultuur positief bekrachtigen."

Moderne psychoanalytici volgen de evoluties en toetsen hun hypotheses. Aan de universiteiten wordt ook niet meer met Freuds originele theorie gewerkt, benadrukt Van Broeck. "Buiten de universiteit is dat risico er wel, vooral in het zuidelijk landsdeel. Sommige psychoanalisten vinden wetenschappelijk onderzoek en evaluatie van hun werk nog altijd niet belangrijk. Dat is een probleem. Sommige ideeën zijn achterhaald en fout. De oorspronkelijke visie dat autisme een gevolg is van een gestoorde moeder-kindrelatie bijvoorbeeld."

Een hedendaagse psychoanalist is mee geëvolueerd, beaamt een van hen, professor Patrick Luyten (KU Leuven). En wie in behandeling gaat, moet al lang niet meer vier jaar lang een paar keer week op de sofa eindeloos liggen vertellen over zijn jeugd. "In de sessies proberen we iemand inzicht te geven in de terugkerende patronen in zijn denken en handelen. Heel veel mensen weten niet waarom ze doen wat ze doen. Hoe ze denken en waarom ze zo denken. Daarin spelen heden én verleden mee.

"Het doel is dat je anders begint na te denken en te handelen. Dat vergt tijd. Die ontwikkelde denkpatronen hebben immers ook een functie. Vaak zijn het pogingen om met conflicten of moeilijkheden om te gaan. Na een tijd zien patiënten in dat ze vaak een bepaald denkpatroon volgen, maar dat ze de zaken ook heel anders kunnen benaderen. Daarop is de hedendaagse therapie gericht: niet op het verleden, maar op de toekomst."

Dat is voor Luyten misschien Freuds belangrijkste bijdrage: hij legde de basis voor de psychotherapie van vandaag. "Hij zag in dat je op een gestructureerde manier met iemand kunt praten waardoor die tot een ander inzicht kan komen. Op zich misschien niet revolutionair, maar Freud zag in dat je dat proces kan systematiseren waardoor de patiënt een perspectief krijgt dat hij niet verwerft in een gesprek met vrienden of familie."

Wie de bejubelde tv-reeks In Treatment kent, weet hoe psychiater Paul de bal voortdurend terugkaatst naar zijn cliënten. Als een cliënt boos wordt omdat Paul in hun ogen fout reageert of gewoon niet antwoordt en wil stoppen met therapie, vraagt hij of ze wel vaker zo reageren als ze zich tekortgedaan voelen. Of ze vaker weglopen als ze hun zin niet krijgen. Een voorbeeld van de idee van overdracht en tegenoverdracht dat Freud in de therapie bracht. "Mensen treden vaak met bepaalde verwachtingen en patronen in een relatie. In contact met een buitenstaander zoals een therapeut kunnen die scherp naar buiten komen. Als therapeut ga je daar dan op in, zo leer je je cliënten inzicht verwerven in de patronen waar ze soms in vastzitten."

Ook Luyten erkent dat een groot deel van Freuds theorie achterhaald is. "Zijn visie op psychopathologie was te simplistisch. Zoals de felle nadruk op de onderdrukte seksuele moraal. Vandaag weten we dat bij psychische problemen veel factoren meespelen, genetische en omgevingsfactoren. Maar Freud was ook een pionier en had nog niet de middelen om alles te toetsen."

Wat waren Freuds sleutelaannames? Dat emotionele problemen hun oorsprong hebben in de kindertijd. Dat mensen zich doorgaans niet bewust zijn van de echte aard van hun ervaringen. En dat dat onbewuste materiaal onrechtstreeks bovenkomt tijdens de overdrachtsreactie op de therapeut. Hertaalde inzichten daarvan worden nu nog gebruikt in de therapie.

"Freud stelde ook dat veel van ons psychisch functioneren het gevolg is van afweer. Dat trucje van de geest beschermt ons tegen psychische pijn, gekrenktheid of schaamte. Als mensen falen, bij ontslag bijvoorbeeld, proberen ze dat vaak te rationaliseren. Ze leggen de schuld buiten zichzelf. Het kwam door de reorganisatie, omdat ze te duur waren. Onbewuste mechanismen die we allemaal kennen." Luyten: "Dat principe heet vandaag coping en is wetenschappelijk onderbouwd. Vandaag gebruiken we die actuele kijk."

Dat psychoanalisten Freud verdedigen lijkt niet meer dan logisch. Maar evengoed in een andere leer geschoolde psychiaters nemen het voor zijn erfenis op, zoals psychiater Dirk De Wachter, zelf systeemtherapeut. "Ondanks de kritiek mag je zeker het kind niet met het badwater weggooien. Freud heeft een ingang gecreëerd voor veel kostbare ideeën. De neurobiologie voert vandaag het hoge woord en stelt dat het erfelijke brein allesbepalend is, maar ik heb van psychoanalytici geleerd dat ook die eerste levensjaren en zeker hechting cruciaal zijn.

"Freuds theorie over het onbewuste vind ik eveneens waardevol, hij bracht het in praktijk. Maar ook als cultuurkritiek is de psychoanalyse vandaag nog erg interessant. Het biedt een manier om de maatschappij te bevragen. Dat is soms broodnodig."

Aandacht voor het dierlijke

Ook al stelt historicus Abma dat de wetenschappelijke waarde van Freuds oorspronkelijke theorie in Nederland vandaag klein is, hem zomaar terzijde schuiven, laat een gemis na, vindt hij. "In Nederland is psychoanalyse grotendeels verdrongen door neurobiologisch onderzoek. In de psychologie overheerst nu de cognitieve therapie. Alleen krijg je daardoor nu de vraag of we niet enkel nog bezig zijn met symptoombestrijding in plaats van met het onderliggende probleem."

"Hoe dan ook formuleerde hij wel een aantal fundamentele mechanismen over de menselijke psyche", vervolgt Abma. "De idee dat onbewuste innerlijke conflicten heel erg sturend en drijvend kunnen zijn in ons leven, ervaren we allemaal. Dat hoor je zelfs vandaag ook bij erg biologisch geschoolde psychiaters die helemaal niets van Freud moeten weten. Ik ken vandaag ook geen andere theorie die samenhang biedt tussen menselijke drijfveren als lustgevoelens, jaloezie of hebzucht."

Voor Van Broeck zit het blijvende belang van Freud vooral in de manier waarop hij de huidige therapeutische praktijk mee vorm heeft gegeven. "Na de totale focus op het hogere bewustzijn van de mens, zorgde Freud dat er weer aandacht was voor het dierlijke in de mens. Hij toonde dat wij ook driften hebben. Hij maakte seks bespreekbaar, een enorme winst. Hij toonde respect voor de mens als uniek persoon. Hij illustreerde de nood om innerlijke conflicten onder woorden te brengen."

Van Broeck: "En bovenal: hij onderstreepte het belang van een goede relatie tussen patiënt en therapeut. Want gelijk welke therapie je krijgt, al die elementen delen ze. En als een therapie werkt, heeft het vooral met die gemeenschappelijke elementen te maken. Om te kunnen helpen, moet de relatie tussen patiënt en therapeut veilig en waarachtig zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234