Woensdag 28/09/2022

De just in time wereldbeker

In het Mbombela-stadion in Nelspruit werd gisteren voor het eerst een officiële wedstrijd gespeeld. De interland tussen Zuid-Afrika en Thailand (4-0) bewees dat ook het zorgenkind onder de WK-stadions speelklaar is. In de laatste rechte lijn naar het WK maakte het gastland komaf met veel van zijn problemen, zoals de afwerking van de stadions, veiligheid, transport en ticketverkoop. Op de ‘30 days to go’-persconferentie was er dan ook maar één boodschap: ‘Wij zijn klaar’. Door Jan-Pieter de Vlieger

Vier weken voor aanvang groeit geloof inWK voetbal in Zuid-Afrikazonder grote problemen

1. STADIONS

Alle dagen feest tegenwoordig in Zuid-Afrika: nog één jaar voor de aftrap van het WK, nog honderd dagen voor de aftrap, nog vijftig dagen, nog dertig... Bij elk rond getal in de aftelsom hoort een ceremonie met eerbiedwaardige gasten. En tegenwoordig valt daar zelfs goed nieuws te rapen. Zuid-Afrika heet vandaag klaar te zijn voor het WK. Omslagpunt waren de honderddagen-festiviteiten. Danny Jordaan, hoofd van het Lokale Organisatie Comité (LOC) verklaarde toen officieel aan de wereld dat Zuid-Afrika kon beginnen aan zijn WK. FIFA-voorzitter Sepp Blatter applaudisseerde in de tribunes.

Nu, als ultiem bewijs geldt die verklaring niet. Jordaan heeft af en toe een beetje weg van Mohammed Said al-Sahaf, alias Comical Ali, de notoire Iraakse minister van (des)Informatie. De LOC-voorzitter maakte zijn ‘wij zijn klaar’-statement te midden van een bouwwerf. Het Soccer City Stadium in Johannesburg was op dat moment nog omgeven door torenkranen en betonmolens. Maar daar had Jordaan dus een uitleg voor: “Verfraaiingswerken buiten het stadion. Voetbalwedstrijden worden binnen gespeeld. Geen probleem dus. Maar de omgeving moet van hetzelfde topniveau zijn als het stadion zelf.” Beautification is de Engelse term die Jordaan hanteerde en dat had toch de geur van een eufemisme.

Sinds die dag is er geen officiële communicatie geweest over het missen van deadlines in Zuid-Afrika. Nu, dat heeft alles te maken met strategie en afspraak. Want zeven dagen voor de show van het goede nieuws was er wél nog een onheuglijk bericht. Jerome Valcke, de Franse secretaris-generaal van de FIFA, liet zich toen nog scherp uit over Zuid-Afrika. “Er kan op dit moment nog geen WK gehouden worden. Soccer City is niet gereed en er moeten nog 700.000 tickets verkocht worden. Op dit moment kan ik eigenlijk een hele lijst opstellen van zaken die niet in orde zijn.” Vijf werkdagen later zou dat lijstje dus plots niet meer bestaan hebben.

Feit is wel dat het merendeel van de stadions af is. Dat is in het verleden al bewezen. In acht van de tien speelsteden heeft ondertussen een groot sportevenement plaats gevonden, zonder noemenswaardige problemen. De twee zorgenkindjes zijn of waren Soccer City in Johannesburg en het Mbombela Stadium in Nelspruit. Dat laatste stadion sukkelde met de grasmat: twee exemplaren werden afgekeurd door de FIFA. Maar ook hier: niet eens een week nadat dat bericht wereldkundig werd gemaakt, volgde alweer goed nieuws. Grasmat nummer drie bloeide als nooit tevoren en was van internationale topklasse.

Er bestaat dus twijfel over de waarachtigheid van de communicatie. Afgelopen dinsdag, bij de internationale ‘30 days to go’-persontmoeting was dat niet anders. Lastige vragen waren niet toegestaan, kritiek werd niet getolereerd. Een journaliste uit Hong Kong zondigde: ze maakte de vergelijking tussen het WK 2010 en de Olympische Spelen van Athene 2004, toen de infrastructuur één maand voor aanvang van het evenement allesbehalve instapklaar was. LOC-voorzitter Jordaan steigerde bij de opmerking. “Helemaal ongepast”, repliceerde hij. “Ik hoop dat u in ons land een aangenaam verblijf hebt, maar dat u ook de tijd heeft om even rond te kijken.” De tegenaanval is de vaste strategie van Jordaan. “U moet niet geloven wat u in de wandelgangen hoort”, was de repliek toen een BBC-journalist het grasmatprobleem van Mbombela ter sprake bracht.

Toch is de stadioninfrastructuur vandaag niet echt een item. De tien stadions - vijf nieuw, vijf gerenoveerd - zijn in meerdere of mindere mate klaar, ondanks een gigantische staking van 70.000 werknemers midden 2009. Probleem is wel dat de kostprijs veel hoger ligt dan voorzien. Het stadionproject was begroot op 9,8 miljard rand of ruim één miljard euro, maar zou dat budget nu overschrijden met zo maar eventjes 250 miljoen euro. Dat is niet zozeer de schuld van Zuid-Afrika, veel eerder is het een gevolg van de crisis. De rand devalueerde ten opzichte van euro en dollar, wat import uiteraard veel duurder maakte dan begroot. Grootste slokop is het Green Point Stadium in Kaapstad, dat voor een derde van de meerprijs staat.

De stadions heten wel ‘state of the art’ te zijn. En dat zou alles te maken hebben met het door Zuid-Afrika gemiste WK van 2006. Aanvankelijk bestond daarover veel ongenoegen, maar het WK in Duitsland is voor de Regenboognatie een interessante study case gebleken. De regering trok Duitse knowhow aan om de stadions neer te poten: niet toevallig is Soccer City in Johannesburg ontworpen door de Duitse gigant ‘gmp-Architekten’.

2. VEILIGHEID

Compleet ongepast vonden ze het in Zuid-Afrika: het Londense bedrijfje Protektorvest bracht in januari dit jaar de veiligheidsjas voor WK-supporters op de markt. Een stab vest heette het kleinood: een metalen jas die moest beschermen tegen messteken en voorzien was van de nationale vlag van eenieders voorkeur. Het was meer dan een grap: “Wij vervullen een behoefte van supporters die begaan zijn met hun veiligheid”, zei makelaar Sascha Cutura.

Niet alleen supporters zijn trouwens bezorgd. Voor spelers geldt hetzelfde. “Wij zullen veilig zijn”, zei de Duitse spits Mario Gomez, “maar wat met onze familie?”

De vrees is natuurlijk niet ongegrond. Zuid-Afrika heeft dalende statistieken in misdaad en geweldpleging, maar blijft internationaal wel in de kopgroep zitten. Begin april zorgde de moord op de racistische blanke leider Eugene Terreblanche nog voor een opstoot van raciale spanningen. En in 2008 dreigde binnenlands geweld er zelfs voor te zorgen dat Zuid-Afrika zijn WK zou verliezen. Onlusten in de townships Alexandra en Diepsloot waaiden toen over naar Johannesburg en richtten zich vooral tegen buitenlanders. Om en bij tachtig mensen verloren daarbij het leven, duizenden zochten onderdak in politiekantoren en kerken.

Het was het dieptepunt van het wereldbekerproject. Zelfs de FIFA, die in een officieel rapport nog had geconcludeerd dat Zuid-Afrika in staat moest worden geacht om een “excellent WK” te organiseren, verloor zijn vertrouwen in de goede afloop. Sep Blatter gaf een memorabele persconferentie waarin hij een niet mis te verstane uitspraak deed. “Ik zou geen goeie voorzitter zijn, mocht ik geen plan B hebben voorzien”, zei de voorzitter toen.

Zuid-Afrika had de boodschap begrepen. Na de onlusten van 2008 werd duidelijk dat Zuid-Afrika nood had aan een moderner politieapparaat en de regering investeerde navenant. De South African Police Service (SAPS) trok een kleine 70 miljoen euro uit, specifiek voor het WK. Bedoeling is dat straks 41.000 agenten exclusief aan het WK kunnen worden toegekend. Nog eens 70 miljoen euro ging naar nieuw materiaal.

Op de persconferentie van dinsdag was er over de concrete plannen van de veiligheidsmensen weinig nieuws te rapen. “We hebben de plannen van de politie en daar zijn we tevreden mee”, zo vatte verantwoordelijke Mlungisi Ncame de problematiek veiligheid samen. Maar dat de plannen niet bekendgemaakt worden, zou dus ook in deze niet betekenen dat de plannen onbestaande zijn.

Veiligheid is voor Zuid-Afrika ook niet louter een binnenlandse aangelegenheid. Ook internationale terreur is een item. Al Qaida liet al verstaan dat het fantastisch zou zijn “mocht tijdens de wedstrijd tussen de VS en Engeland het geluid van explosies hoorbaar zijn in de tribune”. Toch schat het LOC de terreurdreiging vandaag niet hoog in. “De regering monitort sinds 2003 voortdurend informatie”, aldus veiligheidsman Ncame, “de conclusie is dat er geen enkele reden is om zich zorgen te maken over een terroristische aanval.” Nochtans was er natuurlijk de aanval op de Togolese spelersbus tijdens de voorbije Afrika Cup, maar daarmee geconfronteerd kiest LOC-voorzitter Jordaan voor zijn gebruikelijke strategie. Die van de tegenaanval. “We moeten opletten voor een dubbele standaard. Toen er onrust was in Kosovo, sprak toch ook niemand over een annulatie van de wereldbeker in Duitsland?” Een argument dat uiteraard steek houdt.

3. TRANSPORT

Dat de communicatie vooral de perceptie dient in Zuid-Afrika werd ook vorige maand duidelijk. Toen raakte bekend dat de Gautrain, de hogesnelheidsspoorverbinding tussen de OR Tambo International luchthaven en Sandton, Johannesburg tijdig klaar zou zijn voor de wereldbeker. Drie dagen voor de aftrap, just-in-time alweer, moet de spoorlijn zijn eerste passagiers vervoeren. Het commentaar was daarbij dat de Gautrain een cruciaal project was voor de wereldbeker, één van de belangrijkste deadlines in de hele planning. Dat was een heel ander verhaal dan datgene dat voorheen werd verteld. In de maanden dat het er naar uitzag dat de Gautrain niet klaar zou zijn voor de wereldbeker heette het nog een project te zijn dat los stond van het voetbaltoernooi.

Maar met of zonder Gautrain, aangenomen wordt dat transport het grootste probleem wordt tijdens de komende wereldbeker. Dat zou te maken hebben met de geschiedenis van Zuid-Afrika. Tijdens het Apartheidsregime richtte het transportbeleid zich hoofdzakelijk op het isoleren van steden, niet op verbinden. Bedoeling was dat de wereldbeker een hefboom zou worden voor een gesofisticeerder mobiliteitsnetwerk, maar die verwachting lijkt niet waargemaakt.

Afgelopen dinsdag liet het LOC ook inzake transport niet in zijn kaarten kijken. “Verscheidene vormen van transport zijn geïntegreerd in de diverse speelsteden”, was de samenvatting van het probleem. De verwachte 373.000 buitenlandse bezoekers zullen zich straks vooral met taxi’s verplaatsen: minibusjes van zestien plaatsen, die volgens welingelichte bronnen geen reputatie hebben van defensief rijgedrag.

Zuid-Afrika investeerde ruim twee miljard euro in nieuwe wegen, betere luchthavens, de Gautrain en in een nieuw bussysteem. Johannesburg zette een ‘Bus Rapid Transfer’-systeem (BRT) op poten, een shuttlesysteem dat supporters van en naar de wedstrijden moet brengen. Speelsteden Kaapstad en Durban hebben gelijkaardige projecten. Maar BRT was oplossing en probleem tegelijk. De taxi-industrie wilde zijn monopolie niet afstaan en dreigde ermee om van Johannesburg “een nieuw Baghdad” te maken. Op 30 april vielen nog één dode en acht gewonden bij een schietincident op twee BRT-busjes. Het vijfde al in korte tijd.

Zo is het hoofdstuk transport natuurlijk net zo goed het hoofdstuk veiligheid. De wegen in Zuid-Afrika behoren tot de meest onveilige in de wereld: het land staat op plaats negen wat betreft verkeersdoden per jaar. Met maar 9,2 miljoen voertuigen op de wegen is dat een bijzonder hoge ranking.

Net nu, in de weken voor het WK, onderstreepten twee dodelijke ongevallen het probleem. Op 21 april ontspoorde een trein, met twee dodelijke slachtoffers tot gevolg en en op 5 mei verloren achtentwintig mensen het leven toen de chauffeur van een openbare bus de controle over het stuur verloor en door de middenberm knalde. De internationale media linkten de twee incidenten uiteraard aan de wereldbeker en minister van Transport Sbu Ndebele moest zich verdedigen. “Op minder dan zesendertig dagen van de wereldbeker is veilig, efficiënt en betrouwbaar openbaar vervoer voor ons een prioriteit. Zowel voor bezoekers als voor pendelaars. Als regering zullen wij nooit de veiligheid van onschuldige pendelaars in gevaar brengen.” Paul Browning, onafhankelijk transport consultant in Zuid-Afrika spreekt echter andere taal: “Bezoekers in Zuid-Afrika zullen ontgoocheld zijn over de transportmogelijkheden. Ontgoocheld en geschokt.”

4. TICKETVERKOOP

In januari van dit jaar kroop onderzoeksjournalist Andrew Jennings, nagel aan de doodskist van de FIFA, nog eens in de pen. Hij postte online een verhaal dat ‘World Cup tickets Disaster’ heette. De kern van het betoog: de FIFA raakt de kaartjes van het WK aan de straatstenen niet kwijt. “Vroeger lobbyden wij bij de FIFA om meer tickets”, zo citeerde hij een woordvoerder van de Nederlandse voetbalbond, “nu lobbyen we voor meer tijd om de tickets te verkopen.” Uit Engeland en Duitsland kwamen dezelfde signalen. Ook Afrika liep niet warm voor de allereerste wereldbeker op het eigen continent. “Voor het eerst staat het gastland niet helemaal bovenaan in de ticketverkoop”, zei Danny Jordaan toen nog.

En toch was er afgelopen dinsdag op de ‘30 days to go’ conferentie ook goed nieuws over de ticketing. “95 procent van de tickets is verkocht”, zei Jordaan. Mocht dat daadwerkelijk zo zijn, dan scoort Zuid-Afrika - just-in-time uiteraard - bijzonder goed in toeschouwersaantallen. Beter zelfs dan Duitsland 2006. het enige WK met een bezettingsgraad van honderd procent was immers het WK van 1994 in de Verenigde Staten.

Veel heeft te maken met de veranderde strategie van de Fifa. Het verkoopt de tickets nu over the counter en niet langer exclusief via het internet. Op die onlineverkoop was veel kritiek: de FIFA zou de Afrikaanse cultuur niet begrepen hebben. Secretaris-generaal Jerome Valcke sloeg vorige maand nog mea culpa: “We hadden er eerder moeten aan denken om lokale verkooppunten op te richten.”

De cashverkoop zorgde in Zuid-Afrika voor een stormloop. De hoge vraag deed het computersysteem crashen, wat leidde tot incidenten in de ellenlange wachtrijen. Van de 500.000 tickets die terugkwamen van verschillende nationale voetbalbonden en commerciële partners vonden 200.000 tickets meteen een Afrikaanse koper. Achter de hernieuwde moed in de ticketverkoop zit een bijzonder simpel mechanisme: FIFA verlaagde drastisch zijn prijzen. ‘Hercategoriseren’ was de officiële term. Tickets van categorie 2 en 3 ‘degradeerden’ tot categorie 1, voorbehouden voor de Afrikaanse supporters. De wereldvoetbalbond kreeg een schouderklopje van het ANC voor het initiatief.

Met voldoende toeschouwers en met instapklare stadions is de realiteit vandaag simpel: het eerste Afrikaanse WK wordt een succes als het straks een veilig WK blijkt te zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234