Donderdag 30/06/2022

De kabinetschef van gisteren over het Kyoto van morgen

'Als wij successen behaalden in energiedossiers, was dat altijd in alliantie met anderen. Meestal was het de politieke tandem Deleuze-Vande Lanotte-Stevaert'

Luc Barbé

'Electrabel manipuleert, maar doet dat subtiel en met klasse'

Overmorgen treedt het roemruchte Kyoto-verdrag in werking. U hebt het ongetwijfeld al honderdmaal vernomen: het gaat om de mondiale reductie van de CO2-uitstoot, teneinde het klimaat te redden. Als kabinetschef van Olivier Deleuze (Ecolo) was Luc Barbé van 1999 tot 2003 de man die én de energieproducenten én de politici op het spoor van duurzame en toch sociaal verantwoorde energie moest krijgen. Hoe die strijd verliep, is vanaf vandaag te lezen op de allereerste politieke memoires die op internet verschijnen: 'Kernenergie in de Wetstraat. Dissectie van de deals'.

Walter Pauli

Vandaag werkt Luc Barbé als politiek secretaris van de Ecolo-kamerfractie. Tijdens de paars-groene regering (1999-2003) was hij een van de invloedrijke figuren achter de schermen. Relatief onbekend, tot zijn naam ineens hoog opdook op lijstjes van invloedrijkste decision makers in het land. Samen met zijn baas, staatssecretaris voor Energie Olivier Deleuze (Ecolo), vormde hij een compacte krachtcentrale vol groene energie. De tandem Deleuze-Barbé bereidde het land voor op Kyoto en leerde intussen, met vallen en opstaan, het abc van de energiesector in België: de sterke jongens, de meelopers, de beslissers, de slimmen, de naïeven, de spelers en valsspelers.

Luc Barbé: "Het grote probleem is dat energie niet in het publieke debat komt. Vergelijk even met voedselveiligheid. We waren al langer bezig met gezond voedsel, maar de trendbreuk kwam er na de dioxinecrisis. Pas toen konden we het federaal voedselagentschap oprichten. Dat heeft de oude macht van de Boerenbond gebroken. Die trendbreuk is er, en die is definitief."

In de energiesector kun je moeilijk op een kernramp hopen opdat er een trendbreuk komt die ons de Kyoto-normen sneller doet realiseren.

"Precies. In de energiesector zijn de structuren dus onveranderd. Taaie structuren zijn moeilijker te passeren dan mensen. De laatste jaren kregen Electrabel en het VBO wel nieuwe bazen, maar de politieke tandem blijft.

"Op 16 februari treedt Kyoto in werking, en dat is de kans op een energierevolutie in dit land. Dat de energielobby zich geen begoochelingen maakt: ook zonder de groenen in de regering komt er geen revival in kernenergie. Niet in België, want ook nergens anders in Europa. Duitsland is bezig zijn kerncentrales te sluiten. Van de vijfentwintig landen van de Europese Unie zijn er maar twee die echt doorgaan met kernenergie: Frankrijk en Finland. De rest niet. Het is te gevaarlijk in deze tijden van mondiaal terrorisme. We weten bovendien dat maximaal binnen zestig jaar de wereldvoorraad aan uranium definitief is uitgeput. Als de grote jongens in de belangrijkste landen zo'n beslissing nemen, zullen ze wel weten waarom, nietwaar?

"Alleen in Vlaanderen wordt nog lacherig gedaan over de principiële uitstap uit kernenergie. Dat is zogezegd een gekke maatregel van paars-groen. Ik vind het jammer dat paars-groen niet enthousiaster verdedigd wordt door de partijen die er destijds deel van uitmaakten. Ondanks de fouten was het de beste regering die het land ooit bestuurde. Het was een regering die tal van belangrijke trendbreuken heeft gerealiseerd. Geen euthanasie zonder paars-groen. Geen homohuwelijk. Geen principiële uitstap uit de kernenergie. Geen regularisatie van de vluchtelingen. Geen federaal voedselagentschap. Paars-groen heeft in drie en een half jaar een point of no return gerealiseerd op tal van belangrijke issues. (slaat hard met de hand op tafel) Voilà, ik verdedig dat palmares.

"Vandaag zien we de reactie: de restauratie van 'hoe het ooit was'. De CVP - noteer: CVP, ik spreek niet van CD&V, maar van de echte, ouwe CVP - en delen van de VLD willen terugdraaien wat ze kunnen van paars-groen. Ook inzake energie, al staan we aan de vooravond van Kyoto."

En daarvan profiteert Electrabel, de tycoon van de energiesector in België.

"Ik ben niet tegen Electrabel. Electrabel is een fantastisch bedrijf, en het is bijzonder goed gemanaged. Ik hoop dat ze nog veel goede zaken doen in Europa. Maar dan wel op een economisch correcte manier, zonder machtsmisbruik. Dat is in België een probleem. In mijn boek leg ik dat uit.

"Mijn boek is ook geen pamflet voor het kabinet-Deleuze. Als wij successen behaalden, was dat altijd in alliantie met anderen. In het begin van paars-groen was dat samen met de VLD en de SP, op het einde is de VLD van koers gewijzigd. De laatste jaren was het de politieke tandem Deleuze-Vande Lanotte-Stevaert, en op meer technisch niveau de tandem van de kabinetschefs, Jannie Haek-Luc Barbé."

Jullie trotseerden de legendarische beïnvloeding van Electrabel.

"Het heeft niets met maffia of corruptie te maken. Maffia is primitief: je moet iemand doodschieten. De Belgische energiesector werkt oneindig veel subtieler. Het is de Comme chez Soi van de manipulatie."

Het moet lekker tafelen geweest zijn, als kabinetschef.

"Zo bedoel ik het niet. 'Comme chez Soi' staat voor mij voor raffinement op hoog niveau. Manipulatie voor fijnproevers en kenners. Ik heb het niet over een topman die eens tafelt met die minister of die kabinetschef. Zo plat werkt Electrabel niet. Ze wisten goed dat ze een groene kabinetschef niet moeten verleiden met een fles dure wijn. Als ik goed wil eten, ga ik wel op restaurant. Als ik wil onderhandelen, doe ik dat aan een vergadertafel. Electrabel speelt het correct, maar subtiel. En hard. Ze geven zich niet zomaar gewonnen. Je moet je bewijzen."

Hoe doen ze dat?

"Mag ik een kleine les geschiedenis geven? Alles begint in 1954, bij een ABVV-congres. Dat wilde de energiesector nationaliseren. Paniek! Zo komt er in 1955 een groot naoorlogs pact uit de bus: het energiepact, met de oprichting van het Controlecomité. Dat is een van de belangrijkste pacten uit de Belgische politieke geschiedenis."

Pardon?

"Precies. Iedereen valt uit de lucht als ik dat zeg. Iedereen kent het Sociaal Pact van 1954, en het Schoolpact van 1958. Niemand kent het Energiepact van 1955. Terwijl in die tijd Achille Van Acker bekend werd als 'Achille charbon', vanwege de kolenslag. Energie wás dus belangrijk. Maar dat het van de publieke agenda is verdwenen, dat was net de bedoeling van dat pact.

"Wat was de deal in 1955? Men ging niet onteigenen, maar men installeerde controlemechanismen, bevolkt door de sociale partners, onder meer om de rekeningen van de elektriciteitsproducenten te controleren. En, cruciaal: men deed dat bij conventie. Niet bij wet. Het was een afspraak binnen een besloten groep. Buiten de Wetstraat, buiten regering en parlement.

"In het begin deed dat Controlecomité fantastisch werk. Men slaagde erin de gekke prijzen terug te dringen tot een sociaal aanvaardbaar niveau. Alleen is dat systeem in de jaren tachtig ontspoord. Er bleven nog lage facturen, maar dan vooral voor Sidmar en de honderd grootste bedrijven. Tegelijk waren er te hoge facturen voor de gezinnen en voor de kmo's. Het is mij een raadsel gebleven waarom het VBO zich zo heeft ingespannen om de belangen van één bedrijf - Electrabel - veilig te stellen, plus de honderd groten, en niets deed aan de facturen van zoveel andere bedrijven. Ook NCMV, nu Unizo, slaagde er nooit in een faire factuur te bedingen voor de kmo's. Het zal me benieuwen of Kris Peeters dat wel zal kunnen. Het systeem was zo geconstrueerd dat het niet-transparant en oncontroleerbaar was. Het sleutelwoord was: 'conventie'. Afspraakjes onder elkaar.

"Een van de belangrijkste zaken die we op ons kabinetsbureau kregen, was de controle op de financiering van de ontmanteling van de kerncentrales. Een hele mondvol, maar erg belangrijk. Men weet al decennia dat dit ooit moet gebeuren. In 1985 sluit het Controlecomité daarover een conventie af - geen wet, dus geen regering, geen staatsblad, niets. Dat lijkt een zaak van algemeen belang, maar men stopt dat toch in een tekst die alleen de sociale partners en een privé-bedrijf ondertekenen én opvolgen. De regering keek enkel mee als waarnemer, in alle discretie.

"Weet u dat Electrabel ons een verlenging van een soortgelijke conventie heeft voorgelegd? Looptijd: 35 jaar! Het was een tekst die opgesteld was door een van de beste advocatenbureaus van België. Hij zat heel knap in mekaar: als Deleuze had getekend, dan hadden we voor 35 jaar alle komende regeringen buitenspel gezet. Dat hebben we dus niet gedaan. We hebben daar keihard over gediscussieerd. Nu is er een wét. Die wet is even belangrijk als de wet over de uitstap uit de kernenergie, ook al kent niemand ze."

U bent zeer enthousiast over het groene milieubeleid. Alleen is de perceptie niet zo. Met 'de windmolens' is veel in het zand gevallen.

"Er was een geweldig verschil tussen Wallonië en Vlaanderen. Hier, Le Soir, pagina één: 'La Wallonie partie sur les éoliennes.' Ze hebben nu al 71 windmolens, goed voor 120 megawatt. Dat is een derde van een kleine kerncentrale. En die krijgen geen protest meer van buren of burgemeesters. (met nadruk) Géén! De nieuwe minister van Energie is zelfs een cdH'er. In Wallonië is er een maatschappelijk draagvlak voor alternatieve energie. In Vlaanderen niet."

Waarom? Ook Waalse gemeenten zijn financieel afhankelijk van Electrabel.

"Eén: Ecolo behaalde er in 1999 bijna 20 procent. Ecologische argumenten wegen dus zwaarder. Twee: het maatschappelijke middenveld - vakbonden, bedrijfsleiders en zeker ook de pers - staat oneindig positiever tegenover Kyoto en duurzame energie dan in Vlaanderen. Kwestie van bondgenoten maakt dat een verschil. En bondgenoten, daar gaat het om.

"Want drie: ook de groene partij is in Wallonië meer ingebed in de maatschappij dan Groen! in Vlaanderen. Dat maakt een wereld van verschil in het zoeken naar bondgenoten. In 1999 had Agalev een probleem. Wie verdedigde de windmolens, wie zei dat kernenergie verleden tijd was? Agalev, op zijn eentje. Niemand steunde ons, op de Bond Beter Leefmilieu na. Dan ben je politiek dood. Wie de grote maatschappelijke gevechten alleen moet aangaan, is dood. Zoals Agalev en de terechte eis van die partij om kernenergie af te bouwen."

Het leek alsof de groenen de laatste behoeders waren van 'Kernenergie nee bedankt' uit de jaren zeventig.

"Terwijl we juist de moderniteit verdedigden! Hernieuwbare energie is de toekomst. De invoering daarvan begon te lukken, Ecolo/Agalev in alliantie met Vande Lanotte-Stevaert. Alleen had CV&V omstreeks 2003 goed gezien dat ze paars-groen konden treffen via de zwakste schakel: Agalev. Dus maakten ze een karikatuur van ons, stelden ze paars-groen voor als een regering die niets anders deed dan groene monstruositeiten in regeringsteksten gieten. Zo'n kinderachtig debat bestaat in Wallonië niet. Er is nooit een politicus of journalist geweest die schaapachtig lachte met windmolens. In Vlaanderen wel. Zo hebben het VBO en CD&V, en een deel van de VLD, gemakkelijk een strategie kunnen uitwerken om de hernieuwbare energie te kelderen."

Verdedigt u nog de windmolens?

"Er was een schit-te-rend dossier van Electrabel, windmolens 12 kilometer in zee. Die zie je nauwelijks staan van op het strand. Wij steunden Electrabel. Olivier Deleuze heeft één vergunning verleend, Magda Aelvoet ook. Die van Aelvoet is afgeschoten door de Raad van State, die van ons niet. Vande Lanotte heeft toen gezegd: dan wijk ik direct uit naar de Thornton-bank, diep in zee. Hij speelt op veilig. De SP.A zoekt geen confrontatie met een publieke opinie die zo emotioneel reageert. Hij is nu een dossier aan het afwerken dat wij hebben voorbereid, wat zeer goed is.

"Maar de vaststelling blijft godgeklaagd: in Vlaanderen zijn wereldvreemde burgemeesters als Léopold Lippens van Knokke belangrijker dan het Kyoto-protocol. Bij Lippens ging het erom: 'Wie beslist er wat er gebeurt met mijn zee?'

'Mijn' zee.

"Precies: 'mijn' zee. In mijn boek leg ik het belang uit van 'la chasse gardée' in de politiek, de bewaakte jacht. Voor de socialisten is dat de sociale zekerheid. Groenen moeten daar afblijven. Voor liberalen de fiscaliteit: niets voor groenen, ook niet voor socialisten. En voor Lippens was dat 'zijn zee'. Dat was de echte inzet, hoe belachelijk ook. Al de rest is blabla.

"Dat Electrabel het toen niet kon winnen van Léopold Lippens, met een goed dossier bovendien, is een raadsel dat ik nog altijd niet kan vatten. Maar de trend is toen wel gezet. Uit puur conservatisme is men tegen de windenergie, en die domme argumenten halen het nog eens. Net zoals inzake vreemdelingen gebeurt met de snel-Belg-wet. En men is zo rancuneus tegen paars-groen dat men doorslaat naar de andere kant, waardoor de Vlaamse regering van de weeromstuit zaken bepleit die slecht zijn voor het Vlaamse bedrijfsleven.

"Daarom vraag ik het nog een keer. Alstublieft mijnheer Leterme, alstublieft meneer Peeters: léés Trends, waarin Geert Noels, hoofdeconoom van Petercam, oproept om eindelijk eens een alternatief energiebeleid uit te werken en af te stappen van de kernenergie. Lees The Economist, lees The Financial Times. Die bepleiten allemaal een rationeel energiegebruik. En dat zijn toch geen klassieke groene fundi's, niet?"

Met alle permissie, waar zit dan de 'smoking gun'? Die bladen staan niet bekend vanwege hun speciale ecologische of sociale bekommernissen. Als zij ineens groen zijn, welke verborgen prijs moeten we dan betalen?

"Als Geert Noels of de hoofdredacteur van The Economist minister van Energie zou zijn, zouden er geen sociale tarieven zijn. Ze zouden zeggen: er is al een bestaansminimum, armen moeten daarmee maar hun plan trekken.

"Deleuze heeft de sociale tarieven met 80 procent verlaagd. Samen met Vande Lanotte heeft hij in de elektriciteitssector gezorgd voor een sociaal fonds van 25 miljoen euro. Nogal wiedes dat zoiets allemaal niet zou bestaan. The Economist en co. zien de eindigheid van de energiegrondstoffen, en ze zien daarin nieuwe kansen voor bedrijven, maar ze zien het niet op een planetaire schaal. Ze hebben het niet over nieuwe energieën als een van de efficiëntste middelen in de bestrijding van armoede.

"Je gaat toch niet beginnen met in Afrika hoogspanningskabels te leggen over duizenden kilometers? Het klassieke model van krachtcentrales, zoals bij ons, werkt daar niet. Als we ieder dorpje van vijftig mensen in Mali of zo een paar zonnepanelen geven, krijgt het hele continent goedkope energie en hangt men niet meer af van een falende nationale regering. De democratisering van de technologie zorgt voor meer democratie en meer welvaart."

Zonnepanelen in Afrika: simpeler kan het eigenlijk niet.

"(enthousiast) De technologie moet nog beter, maar straks is er verf met zonnecellen. Zet daarbij een kleine accu, en het is ook in putteke Afrika gemakkelijk om goede en goedkope energie te krijgen: een lik verf op je dak, en je kunt weer verder. Daarover lees je niets in The Economist.

"Laat er geen misverstand over bestaan: Geert Noels in Trends is niet mijn eerste inspiratiebron. Maar inzake energie bevestigt hij wat wij al langer zeggen. Voor mij is dat een onafhankelijke, gezaghebbende getuigenis dat de groenen geen wereldvreemde idealisten zijn, maar correcte, vooruitziende politici. Door een ander gezegd."

Luc Barbés internetboek staat op: www.lucbarbe.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234