Woensdag 10/08/2022

De kracht van ontregeling

Iemands levensverhaal kun je op verschillende manieren samenvatten (bijvoorbeeld zo: Roth, Philip. Newark, New Jersey, 1933. Debuteert in 1959 met Goodbye, Columbus. Trouwt met en scheidt al snel weer van borderlinepatiënte avant la lettre Maggie Williams. Dit noopt hem tot jarenlange psychoanalyse, die de inspiratiebron vormt voor Portnoy's Complaint, 1969. Gaat in ontwikkelingshulp: financiële en publicitaire steun voor schrijvers achter het IJzeren Gordijn. Ontmoet eind jaren zeventig actrice Claire Bloom en publiceert The Ghost Writer, 1979: eerste roman in lange reeks over alter ego Nathan Zuckerman. Verliest in jaren tachtig zijn ouders en legt zelf bijna het loodje wegens hartproblemen. Trouwt met en scheidt al snel weer van Bloom. Lijkt in jaren negentig niet in staat te zijn iets anders dan meesterwerken te produceren (Patrimony, Sabbath's Theater, American Pastoral, The Human Stain). Luidt zijn carrière uit met een reeks korte romans waarvan de laatste Nemesis heet, verschenen in 2010. Kondigt daarna aan te stoppen met schrijven).

Pierpont kiest voor een wat uitgebreidere manier van vertellen, maar blijft alsnog beknopt genoeg om de vaart erin te houden.

Schandalen en controverses

Een schrijversbiografie is een roddelblad voor intellectuelen, daar hoeven we niet moeilijk over te doen. En Roths levensverhaal bevat voldoende schandalen en controverses om vele roddelbladen mee te vullen. Er zijn de huwelijken en affaires. Er zijn de ziektes en de sterfgevallen. Er zijn de complexe vriendschappen met literaire reuzen als Bellow, Pinter en Updike - nooit geheel gespeend van competitie. Maar er zijn vooral de relletjes die Roth (op 19 maart wordt hij 81) met zijn werk oproept.

Van begin af aan is het raak. Toen de jonge Roth, nog vóór het verschijnen van zijn debuut, in The New Yorker een kort verhaal publiceerde waarin een niet-zo-sympathieke Joodse jongeman voorkomt, roerden zich allerlei kopstukken uit de Joodse gemeenschap. Roth zou een self-hating Jew zijn, die de vuile was buiten hing en daarmee antisemitisme in de hand werkte. Het was nog maar een windvlaagje onrust in vergelijking met de wervelstorm die tien jaar later losbarstte, na publicatie van Portnoy's Complaint, in een Israëlische krant omschreven als het boek waar "alle antisemieten om hebben gebeden". Het is nauwelijks voor te stellen, al die opwinding over een boek dat toch vooral een geslaagde komedie is over de seksuele frustraties van een Joodse jongeman, opgegroeid in een hyperbeschermend gezin.

Maar blijkbaar roept Roths werk die weerstand op, en niet alleen bij Joodse lezers. Een van de hoogtepunten uit Pierponts biografie is een fragment uit de transcriptie van de Nixontapes, waarin president Nixon overleg voert met zijn stafchef Haldeman over Roths zojuist verschenen politieke satire Our Gang (1971). Haldeman over Roth: "Hij is briljant, maar dan op een zieke manier." Het moet de natte droom zijn van elke schrijver: om erachter te komen dat men in het Witte Huis, tempel van wereldmacht, verontruste gesprekken voert over je nieuwste roman! Daar kan geen juichrecensie of literaire prijs tegenop.

Met My Life as a Man (1974) boorde Roth een nieuwe bron van haat aan: deze keer waren het de feministen die met staken en hooivorken stonden te zwaaien. Vrouwenhaat, een beschuldiging zo hardnekkig dat ze Roth tot in de eenentwintigste eeuw is blijven achtervolgen.

Pierpont laat zien hoe al die kritiek op hetzelfde neerkomt. Joodse critici namen Roth niet kwalijk dat hij Joden portretteerde, maar dat het onsympathieke Joden waren. Feministen namen Roth niet kwalijk dat hij vrouwen portretteerde, maar dat het onsympathieke vrouwen waren. Zo kun je wel even doorgaan, tot je uitkomt bij de generalisatie dat Roth een mensenhater is, omdat hij zoveel onsympathieke mensen portretteert. Maar aangezien er nu eenmaal aardig wat gemankeerde types rondlopen op onze planeet, is het verstandiger om Roth toch vooral als realist te beschouwen. Een realist met een uitzonderlijk fijnzinnige pen. Want los van alle controverse is dat het werkelijke onderwerp van dit boek: Roths schrijverschap.

Pierpont is op haar best als ze inzoomt op de totstandkoming van Roths boeken, hoe hij levensechte feiten omvormt tot fictie. Als lezer kijk je mee over de schouder van Roth terwijl hij, bijvoorbeeld, aan The Ghost Writer werkt, een roman over de jonge schrijver Nathan Zuckerman die bij een gerespecteerde oudere collega, E.I. Lonoff, op bezoek gaat. Je ziet hoe hij het personage Lonoff samenstelt, hem onder meer baseert op de bestaande schrijver Bernard Malamud. Je ziet hoe hij worstelt met de meest krankzinnige wending in het verhaal: de introductie van een meisje dat, in de fantasie van Zuckerman, Anne Frank blijkt te zijn. Ze heeft de oorlog overleefd en is - in de veronderstelling dat haar hele familie vermoord is - in de Verenigde Staten verzeild geraakt. Als later blijkt dat haar vader nog leeft en haar dagboek heeft laten publiceren, durft Anne de mythe van haar dood niet meer te ontkrachten.

Roth maakt zich er niet gemakkelijk van af. De passages over Anne Frank schrijft hij eerst in de derde persoon, maar die klinkt "te dramatisch, op een verkeerde manier lyrisch". Hij zet het verhaal om naar de eerste persoon, Anne vertelt nu zélf haar verhaal, zodat er een normalere, minder heilige vertelstem ontstaat. Dan zet hij de tekst weer terug naar de derde persoon, die nu ontdaan is van vals sentiment.

Schrijver aan het werk

Het zijn interessante wandelingetjes door het brein van de-schrijver-aan-het-werk. Pierpont toont valse starts, ze citeert uit notities van Roth ("Houd de zinnen kort, ontspannen taalgebruik"), ze laat zien hoe sommige boeken bijna vanzelf lijken te ontstaan, terwijl andere een langdurige worsteling vereisen (van Nemesis schreef Roth dertien versies).

Dat alles maakt van Roth Unbound een lekker boek, maar het doet de liefhebber ook naar méér verlangen. Waarom is Pierpont zo zuinig met het citeren uit Roths aantekeningen? Wat is überhaupt de omvang en inhoud van Roths archief? Waarom ontbeert het boek foto's, of facsimile-weergaven van manuscripten?

Ach, het komt allemaal wel, in de officiële biografie, waar auteur Blake Bailey voor is aangesteld. Laten we niet vergeten dat Pierponts boek vooral een kritische bespreking wil zijn van Roths oeuvre. En kritisch is Pierpont zeker. Sterker nog: als het aan haar ligt kan een groot deel van Roths oeuvre als (deels) mislukt beschouwd worden. Met name zijn productie in de eerste twintig jaar van zijn carrière krijgt ervan langs, en dat gebeurt niet altijd even overtuigend. Letting Go is te zwaar, te lang en te uitgesponnen - maar waar dat in zit, wil niet echt duidelijk worden. Our Gang is niet geslaagd omdat Roth niet "in zijn element was: en zijn element was een roman met soms uitvergrote maar altijd herkenbare emoties". Dat klinkt alsof Roth maar één type roman mag schrijven en daar vooral niet van moet afwijken. De baseballroman The Great American Novel noemt Pierpont "vermoeiend" en "hoofdpijn opwekkend". "Misschien was het onderwerp hem te lief", schrijft ze, maar wat nu precies de literaire gebreken zijn van het boek, blijft onduidelijk.

Ook als Pierpont positief is, weet ze aanvankelijk niet te overtuigen. Dat Portnoy's Complaint, bijvoorbeeld, een humoristisch meesterwerk is, staat buiten kijf, maar hoe die humor in elkaar zit, weet Pierpont niet te duiden. Ze geeft een pagina's lange analyse van "Joodse humor" in het algemeen - een reeks goedgekozen citaten uit Portnoy was wellicht effectiever geweest. Pas vanaf haar bespreking van Sabbath's Theater - we zitten dan al in 1995 - worden de analyses grondiger, preciezer, overtuigender. Hier laat ze met behulp van citaten zien hoe Roths stijl in dat specifieke boek een krachtige mengeling van hoogdravende lyriek en platte smeerlapperij is. Al even precies toont Pierpont aan hoe de daarop volgende roman, American Pastoral (1997), zich weer van een totaal ander register bedient.

Goed gezien ook is dat veel boeken van Roth een personage kennen dat lange tijd negatief wordt afgeschilderd door anderen, totdat het zélf op de voorgrond treedt en tot ieders verrassing een heel redelijke figuur blijkt te zijn. Neem Sylphid, de krengerige dochter uit I Married a Communist (1998), die, wanneer ze eindelijk ten tonele verschijnt tijdens een grote feestscène, buitengewoon charmant blijkt te zijn.

Pierpont graaft diep en komt uit bij een van Roths belangrijkste thema's: zijn afkeer van zuiverheid. Seksuele zuiverheid, raciale zuiverheid, religieuze zuiverheid. Het is het utopische streven naar zuiverheid van de mens dat tot de Holocaust leidde, maar het is ook het streven naar zuiverheid dat tot de impeachmentprocedure tegen president Clinton leidde: een staaltje puritanisme waar Roth in The Human Stain (2000) indrukwekkend tegen tekeergaat.

Pierpont komt ten slotte tot de constatering dat Roth een schrijver "van het oor" is: zijn romans lopen over van de verschillende stemmen die elkaar tegenspreken. De auteur blijft buiten beeld. "Ik schrijf niet over mijn eigen overtuigingen", zegt Roth, "maar over de tragische en komische consequenties van het hébben van overtuigingen."

En dat maakt het lezen van Roth zo heerlijk ontregelend. Telkens als je denkt een mening te hebben gevormd over een personage of over een politieke of maatschappelijke kwestie, schopt de auteur die mening weer onderuit. Ondanks de gebreken heeft Pierponts boek een soortgelijk effect: je weet niet meer precies wat je nu van die tientallen boeken die Roth heeft geschreven, moet vinden. Dan zit er maar één ding op: herlezen!

Jamal Ouariachi is schrijver. Bij Philip Roth voelt hij zich weerloos: 'Hij is een magiër.'

Claudia Roth Pierpont, Roth, Een schrijver en zijn boeken, De Bezige Bij, 416 p., 29,90 euro.

Vertaling: Anne Jongeling.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234