Dinsdag 05/07/2022

De kunst van het uitstel

Jaime Deza, hoofdpersonage in de nieuwe roman van Javier Marías, Koorts en lans, krijgt een baan aangeboden bij de Britse geheime dienst. Hij moet er het gedrag van mensen voorspellen. Om zijn werkgevers niet teleur te stellen, verzint hij verhalen en wordt de bedenker van nieuwe levens.

Het duurt een tijd voor je doorhebt waar Javier Marías in Koorts en lans precies naartoe wil. Een man, we weten eerst niet wie, neemt het woord om te zeggen dat het beter was geweest te zwijgen. "Men zou nooit iets moeten vertellen, noch gegevens moeten verstrekken, noch geschiedenissen aandragen, noch maken dat mensen zich wezens herinneren die nooit hebben bestaan, die de aarde niet hebben betreden of de wereld doorkruist, of die hier wél zijn geweest maar al min of meer buiten gevaar waren in de eenogige, onzekere vergetelheid." Als eerste zin kan dat tellen. Het is ook het soort zinnen waar Marías al zolang hij schrijft een patent op heeft.

Kenmerkend is bijvoorbeeld de stijlfiguur van de 'praeteritio': zeggen dat je iets niet wilt zeggen en het ondertussen toch maar gezegd hebben. Koorts en lans bevat tal van dergelijke voorbeelden van valse discretie, waarbij de lezer een glimp op een geheim gegund wordt, maar de onthulling steeds op zich laat wachten. Een andere Marías-tic is het veelvuldige gebruik van het woordje 'of': de auteur nuanceert dan gedetailleerd alle mogelijkheden, somt alle wendingen op die het verhaal zou kunnen nemen en schuift intussen de beslissing voor zich uit. Dat oponthoud wordt nog versterkt doordat Marías alles twee of drie keer zegt en overvloedig gebruikmaakt van synoniemen ('vertellen', 'gegevens verstrekken', 'geschiedenissen aandragen'), waardoor de stijl ook iets litanieachtigs krijgt.

Javier Marías schreef op basis van dat recept een romanoeuvre bij elkaar dat in Spanje zijn gelijke niet kent (met suggestieve titels als Een hart zo blank, Denk morgen op het slagveld aan mij en De zwarte rug van de tijd), maar als hem naar zijn meesterwerk gevraagd wordt, noemt hij steevast zijn Spaanse vertaling van Tristram Shandy van Laurence Sterne. We begrijpen nu ook waarom, want Marías is net als Sterne een virtuoos beoefenaar van de kunst van het uitstel: 'You progress as you disgress'. Alles van belang gebeurt in de tussentijd van de uitweiding, wanneer de handeling even opgeschort is.

Terwijl Marías volzin na volzin zijn virtuele wereld uitbreidt en naar alle kanten laat uitwaaieren, krijgt de lezer geleidelijk aan wat meer zicht op verteller en hoofdpersonage. Die heet Jaime Deza (hoewel hij met verschillende voornamen aangesproken wordt), is een eind in de dertig, Spanjaard en woonachtig in Londen. De trouwe Marías-lezer heeft in hem inmiddels de toen nog anonieme docent uit de Oxford-roman Aller zielen herkend, alleen is Deza inmiddels tien jaar ouder, alweer gescheiden en vader van twee kinderen. Die avond is hij uitgenodigd ten huize van de academicus Sir Peter Wheeler. In de nasleep van dat feestje wordt hem een baan aangeboden bij MI 16, een onderdeel van de Britse geheime dienst dat zich bezighoudt met het screenen van personen.

Koorts en lans is, ondanks de vele verwijzingen naar het genre, geen traditionele spionageroman, wel een roman over een bijzondere soort spionnen. Deza moet videobanden bekijken en ondervragingen bijwonen; zijn taak is het om het gedrag van mensen te voorspellen: hoe zullen zij bijvoorbeeld reageren onder grote psychische druk? Deza krijgt geen inzage in individuele dossiers en mag geen empirische experimenten uitvoeren, maar moet louter op zijn observatievermogen voortgaan. Zijn oversten zijn er blijkbaar van overtuigd dat hij de bijzondere gave bezit om in de gezichten van vandaag de gezichten van morgen te zien.

Zelf begrijpt Deza niet goed waar hij dat zienerstalent vandaan zou hebben, maar om zijn werkgevers niet teleur te stellen, begint hij allerlei verhalen te verzinnen en wordt hij de bedenker van nieuwe levens. In feite doet hij niets anders dan Marías zelf en daarom is Koorts en lans een spannend boek: niet zozeer vanwege de plot, maar omdat het vertellen zelf gethematiseerd wordt. Marías denkt hardop na over zijn metier, en dat is boeiend. Koorts en lans gaat echter over veel meer dan over een avondfeestje, een werkaanbieding en het vertellen van fictie. Voortdurend verspringt het perspectief naar andere plaatsen en tijden, naar de Spaanse Burgeroorlog of het Engeland van 1943.

Marías' manier van schrijven stelt de lezer eerst behoorlijk op de proef, maar zodra je voorbij een bepaald punt komt, begint er een hypnotische werking uit te gaan van zijn virtuoze en omslachtige zinnen. Aan het eind vond ik het zelfs helemaal niet erg dat ik maar een halve roman gelezen had, de zoveelste treitertruc van Marías: Koorts en lans eindigt met een cliffhanger, waarna de lezer doorverwezen wordt naar een later te verschijnen deel. In het Spaans is dat vervolg er inmiddels, onder de titel Baile y sueño: Droom en dans. Dat Aline Glastra van Loon maar voortmaakt met de vertaling.

Peter Venmans

Javier Marías

Koorts en lans. Jouw gezicht morgen

Oorspronkelijke titel: Fiebre y lanza. Tu rostro mañana

Vertaald door Aline Glastra van Loon

Meulenhoff, Amsterdam, 398 p., 22,50 euro.

Er gaat een hypnotische werking uit van Marías' virtuoze en omslachtige zinnen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234